Ostre zapalenie gardła stanowi bardzo częstą przyczynę wizyt u lekarza rodzinnego. Może wystąpić w każdym wieku, ale najczęściej chorującą grupą wiekową są dzieci, nastolatkowie i młodzi dorośli.

Najwięcej zachorowań obserwuje się w miesiącach jesienno-zimowych i zimowo-wiosennych. Głównymi drobnoustrojami odpowiedzialnymi za ten stan są wirusy, dlatego też ważne jest podjęcie działań mających na celu ograniczenie ich rozprzestrzeniania.

Wyróżniane są dwa typy zapalenia gardła: ostre i przewlekłe. Pierwsze z nich zazwyczaj związane jest obecnością infekcji wywołanej przez popularnie występujące wirusy. Cechuje się nagłym początkiem oraz trwa 3-7 dni. Dla porównania, przewlekłe zapalenie gardła jest związane z narażeniem na czynniki drażniące. Zwykle występuje przez kilka tygodni, ale może trwać wiele lat a w jego przebiegu wyróżnia się okresy przerw i zaostrzeń.

JAKIE SĄ PRZYCZYNY ZAPALENIA GARDŁA?

Najczęstszą przyczynę ostrego zapalenia gardła stanowią wirusy, a dokładniej: adenowirusy, rynowirusy, wirusy opryszczki, koronawirusy, Wirus Coxsackie, wirus Epsteina-Barr, cytomegalowirus, wirus grypy i HIV. Odpowiadają one za 40-60% przypadków zachorowań.

Infekcja bakteryjna jest odpowiedzialna za 5-30% przypadków. Wśród bakterii mających związek z występowaniem tego stanu wyróżnia się paciorkowce β hemolizujące grupy A, pneumokoki, Haemophilus influenzae, Corynebacterium diphtheriae, Bordetella pertussis, Neisseria gonorrhea, Staphylococus aureus, Streptococcus pneumoniae, Mycoplasma pneumoniae, Chlamyda pneumoniae, Moraxella catharhalis.

Do innych czynników mogących spowodować ostre zapalenie gardła należy: infekcja grzybicza, uraz, oparzenie, refluks żołądkowo-jelitowy, alergia i palenie tytoniu. Wspomniany stan często towarzyszy ostremu zapaleniu nosa i zatok, a także może być objawem zwiastunowym (objawem poprzedzającym bardziej specyficzne objawy danej choroby) niektórych chorób zakaźnych, np. odry, szkarlatyny, czy różyczki.

Jeżeli chodzi o przewlekłe zapalenie gardła, to spowodowane jest m. in. przez powtarzające się działanie czynników drażniących. Wśród nieprawidłowych zachowań, sprzyjających jego powstaniu można wymienić częste spożywanie gorących, zimnych lub ostrych potraw, picie alkoholu, a także oddychanie przez usta. Czynniki środowiskowe, takie jak wysoka temperatura, niska wilgotność, zapylenie, dym tytoniowy i chemiczne środki drażniące również mogą sprzyjać rozwinięciu wspomnianego stanu. Negatywne działanie ma nadużywanie kropli do nosa oraz przewlekła niedrożność nosa.

Za istotne uważa się inne choroby występujące u danej osoby, a dotyczące nosa i zatok, jamy ustnej, ślinianek, krtani, dolnych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Pewien wpływ mają także zaburzenia hormonalne oraz niedobory witamin i pierwiastków (np. żelaza).

JAKIE OBJAWY MOGĄ WYSTĘPOWAĆ PODCZAS ZAPALENIA GARDŁA?

Do objawów, jakie mogą wystąpić w trakcie ostrego zapalenia gardła należą: ból podczas połykania (może promieniować do ucha), odkrztuszanie wydzieliny i napadowy kaszel. Zgłaszane jest również uczucie suchości, gorąca i bólu w gardle oraz swędzenie, drapanie czy palenie. Jeżeli czynnikiem wywołującym są wirusy to wspomniany stan może się utrzymywać przez kilka tygodni z chwilowymi momentami poprawy. W przypadku ciężkiego przebiegu choroby, a także u dzieci można zaobserwować występowanie bólów głowy, uczucie rozbicia i nudności oraz podwyższenie temperatury ciała, obrzęk języczka, powiększenie i bolesność węzłów chłonnych.

Wyróżnianych jest kilka postaci przewlekłego zapalenia gardła, a każda z nich charakteryzuje się trochę innym zestawem objawów:

• W trakcie przewlekłego prostego zapalenia gardła występuje uczucie obecności kuli w gardle (globus), ciągłe odkrztuszanie, ataki kaszlu, uczucie suchości lub zalegania śluzu w gardle. Innymi możliwymi objawami jest obecność lepkiej wydzieliny, a także pojawianie się bólu podczas połykania. Należy zwrócić uwagę, że wspomniane objawy pojawiają się okresowo i nie towarzyszy im gorączka ani ogólne złe samopoczucie.
• Drugą postacią przewlekłego zapalenia gardła jest przewlekłe przerostowe zapalenie gardła. W tym przypadku zazwyczaj zgłaszane jest dziwne przeszkadzające uczucie w gardle, któremu towarzyszy przymusowe odkrztuszanie i połykanie. Może wystąpić odruch wymiotny, a nawet wymioty.
• Trzecią postacią jest przewlekłe zanikowe zapalenie gardła, w trakcie którego osoba chora jest zmuszona do ciągłego odpluwania lepkiej wydzieliny. Mogą wystąpić zaburzenia snu oraz uczucie dławienia się w nocy.

W JAKI SPOSÓB LEKARZ STWIERDZA ZAPALENIE GARDŁA?

Jeżeli dana osoba jest chora na ostre zapalenia gardła to lekarz w trakcie badania może zauważyć zaczerwienienie i pogrubienie błony śluzowej gardła oraz produkcję śluzu, który na początku jest bezbarwny, a z czasem staje się lepki i żółty. Obserwowane jest również powiększenie grudek chłonnych i regionalnych węzłów chłonnych, te ostatnie mogą być dodatkowo tkliwe.

W przypadku przewlekłego zapalenia gardła możliwe jest stwierdzenie obecności charakterystycznych zmian miejscowych zlokalizowanych w obrębie gardła.

LECZENIE

Podczas leczenia ostrego zapalenia gardła stosuje się leki przeciwbólowe, niesteroidowe leki przeciwzapalne i odkażające tabletki do ssania. Niezwykle ważny jest fakt, że w trakcie tej choroby nie zaleca się podawania (szczególnie dzieciom) kwasu acetylosalicylowego, ponieważ istnieje możliwość wystąpienia groźnego powikłania jakim jest zespół Reya (stłuszczenie wątroby i mózgu), którego śmiertelność wynosi około 20%. Istnieje możliwość podawania antybiotyków, ale jedynie, gdy infekcja ma podłoże bakteryjne i jest wywołana przez paciorkowca β hemolizującego grupy A.

Do domowych metod łagodzenia objawów należy: picie ciepłego mleka z miodem, przykładanie zimnych i gorących okładów na szyję, inhalacja z izotonicznym roztworem soli (upłynnia gęsty śluz) oraz płukanie gardła ciepłą słoną wodą. Osoby chore nie mogą palić papierosów. Ważna jest duża ilość odpoczynku (zarówno w łóżku, jak i poza nim) i picie dużej ilości wody, aby zapobiec odwodnieniu.

Podstawę leczenia przewlekłego zapalenia gardła stanowi znalezienie miejscowej lub odległej przyczyny i jej wyeliminowanie. Postępowanie farmakologiczne związane jest z zastosowaniem preparatów jodu do picia i płukania (pobudzają suche i zanikowe obszary), leków pobudzających wydzielanie gruczołów błony śluzowej, czy podawanie roztworu azotanu srebra na błonę śluzową za pomocą mikroskopu.

W skład leczenia objawowego wchodzi wykorzystanie inhalacji do nawilżania błony śluzowej gardła. Pozytywny wpływ ma również oliwa z oliwek (sałatki, picie, płukanie, zakrapianie przez nos), siemię lniane, pewne witaminy (A, D₃, E, PP) oraz syropy (np. sosnowy, z tymiankiem i podbiałem). Osoby chore powinny unikać nikotyny i alkoholu. Czasem choroba zmusza do zmiany miejsca pracy lub zamieszkania.

ZAPOBIEGANIE OSTREMU ZAPALENIU GARDŁA

Ostre zapalenie gardła często jest wywoływane przez powszechnie wstępujące wirusy, z tego powodu istotne z punktu widzenia profilaktyki jest unikanie narażenia na nie. Wspomniany cel można uzyskać poprzez wprowadzenie pewnych zmian w codziennym postępowaniu.

Ważne jest stosowanie odpowiednich szczepień przeciwko grypie i COVID-19. W sezonie 2025/2026 możliwe jest bezpłatne zaszczepienie przeciwko grypie następujących grup osób: dzieci do 18 roku życia, dorosłych powyżej 65 roku życia, a także kobiet w ciąży i połogu. Pozostałym osobom, czyli dorosłym w wieku 18-64 lata przysługuje 50% refundacja, a koszt jaki poniosą po uwzględnieniu refundacji wynosi 26,38 zł.

Należy unikać dzielenia się z innymi osobami jedzeniem, napojami i sztućcami oraz często myć ręce mydłem i wodą lub je dezynfekować za pomocą środków dezynfekujących na bazie alkoholu. Sztućce i szklanki chorej osoby powinny być trzymane oddzielnie od tych używanych przez innych członów rodziny, a zabrudzone chusteczki higieniczne od razu wyrzucane.

Zapobieganie rozprzestrzenianiu się drobnoustroju można również uzyskać dzięki unikaniu kontaktu z chorymi osobami. Ponadto osoba chora powinna samodzielne podjąć środki mające na celu zmniejszenie przebywania w towarzystwie, aby nie narażać innych osób na infekcję.

Jeżeli dziecko z zapaleniem gardła ssie lub żuje zabawki to powinny być one dokładnie umyte za pomocą wody i mydła.

Zapalenie gardła jest bardzo często występującą chorobą. Wyróżniane są dwa jego typy: ostre (trwa 3-7 dni) oraz przewlekłe (utrzymuje się kilka tygodni a nawet lat). Ostre zapalenie gardła najczęściej jest wywołane przez infekcję wirusową, a podczas jego leczenia rzadko są wykorzystywane antybiotyki. Istotne jest zastosowanie odpowiednich leków przeciwbólowych. Pozytywny efekt można uzyskać m. in., dzięki stosowaniu pewnych domowych sposobów, jak np. picie ciepłego mleka z miodem. Ważne jest podejmowanie odpowiednich działań mających na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się drobnoustrojów. Przewlekłe zapalenie gardła związane jest z długotrwałym działaniem czynnika drażniącego. Głównym celem leczenia jest znalezienie czynnika odpowiedzialnego za ten stan i jego eliminacja.

Bibliografia:

• Behrbohm H., Kaschke O., Nawka T., Swift A., Choroby ucha, nosa i gardła z chirurgią głowy i szyi, Wrocław, Elsevier Urban & Partner, 2011
• Latkowski Bożydar J., Podręcznik dla studentów i specjalizujących się lekarzy, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa, 2017
• Ostre i przewlekłe zapalenie gardła, [online] https://www.mp.pl/pacjent/otolaryngologia/choroby/choroby-jamy-ustnej-i-gardla/179684,ostre-i-przewlekle-zapalenie-gardla, [dostęp: 17.02.2026r.]
• Sore Throat (Pharyngitis), [online] https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/8274-sore-throat-pharyngitis, [dostęp: 17.02.2026r.]
• Sore throat (pharyngitis), [online] https://www.health.harvard.edu/diseases-and-conditions/sore-throat-pharyngitis-a-to-z, [dostęp: 17.02.2026r.]
• Jak wygląda refundacja szczepionek przeciw grypie w sezonie 2025/2026?, [online] https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/jak-sa-refundowane-szczepionki-przeciw-grypie-w-sezonie-2024-2025/, [dostęp: 15.02.2026r.]

Autorka artykułu: Beata Ziembla
Artykuł powstał w ramach wolontariatu w obszarze promocji zdrowia na rzecz Fundacji Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie „O ZDROWIE DZIECKA”. 

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady. Zawarte w nim wskazówki mają na celu pogłębianie wiedzy i świadomości czytelnika, jednak każdorazowe wdrożenie opisanych rozwiązań lub metod powinno być poprzedzone konsultacją ze specjalistą w danej dziedzinie. Tylko indywidualne podejście oraz opinia eksperta zapewnią bezpieczeństwo i adekwatność stosowania się do przedstawionych w artykule zaleceń.