Niedokrwistość prowadzi do zmniejszenia ilości tlenu dostarczanego do tkanek i narządów, co negatywnie wpływa na rozwój i jakość życia dziecka. Objawami występującymi we wszystkich rodzajach niedokrwistości są: osłabienie i łatwa męczliwość, upośledzenie koncentracji i uwagi, ból i zawroty głowy, tachykardia (zwiększona akcja serca), duszność oraz bladość skóry i błon śluzowych.

CZYM JEST NIEDOKRWISTOŚĆ?

Mianem niedokrwistości określany jest stan, podczas którego obserwowane jest zmniejszenie stężenia hemoglobiny (czerwony barwnik znajdujący się w krwinkach czerwonych i uczestniczący w transporcie tlenu) i/lub krwinek czerwonych. Prowadzi to do zmniejszenia zdolności krwi do transportu tlenu, a w efekcie do zmniejszenia ilości tlenu dostarczanego do tkanek i narządów. Skutkiem niedokrwistości jest negatywny wpływ na rozwój i jakość życia dziecka.

W przypadku mężczyzn, o niedokrwistości mówi się, jeżeli stężenie hemoglobiny jest mniejsze niż 13 g/dl, a u kobiet granicą jest 12 g/dl (w ciąży i połogu dolna granica jest delikatnie niższa, odpowiednio 11 g/dl i 10 g/dl). Natomiast u dzieci wartości referencyjne są ustalane na podstawie wieku i płci.

Z JAKICH ELEMENTÓW SKŁADA SIĘ KREW?

Krew jest rodzajem płynnej tkanki o czerwonym zabarwieniu. W zależności od ilości znajdującego się w niej tlenu można dostrzec pewne różnice w jej zabarwieniu. Zawierająca dużo tlenu, krew tętnicza jest jaśniejsza (transportuje tlen do wszystkich tkanek organizmu), natomiast krew żylna, posiadająca w swoim składzie mniej tlenu i więcej dwutlenku węgla, jest ciemniejsza. Barwa krwi wynika z obecności w niej czerwonego barwnika, jakim jest hemoglobina (zlokalizowana jest ona w krwinkach czerwonych i uczestniczy w transporcie tlenu do tkanek organizmu). Ilość krwi znajdująca się w dorosłym człowieku to około 5 litrów (na jeden kg masy ciała przypada około 80 cm³ krwi krążącej).

Składniki krwi można podzielić na dwie główne części: osocze i elementy morfotyczne. Osocze stanowi płynne środowisko i jest prawie bezbarwne. 91,8% jego składu stanowi woda, ale zawiera ono także różne związki i sole, jakimi są: białka, glukoza, tłuszcze, sole sodu, związki potasu, wapnia, magnezu i fosforu.

Elementy morfotyczne krwi są postaciowymi składnikami krwi. Należą do nich: krwinki czerwone, krwinki białe oraz płytki krwi. Najliczniejszą reprezentację elementów morfotycznych stanowią krwinki czerwone (erytrocyty), a ich ilość w jednym milimetrze sześciennym oceniana jest na 4,5 miliona (kobiety) lub 5 milionów (mężczyźni). W tej samej objętości krwi znajduje się również 6-8 tysięcy krwinek białych oraz około 250 tysięcy płytek krwi. Okres życia krwinki czerwonej to około 120 dni. Po tym czasie ginie i jest zastępowana przez inną krwinkę czerwoną (liczba erytrocytów we krwi jest względnie stała). Funkcją erytrocytu jest wiązanie z hemoglobiną tlenu pobranego w płucach i przenoszenie go do wszystkich tkanek organizmu.

GDZIE POWSTAJĄ KRWINKI CZERWONE?

Miejscem odpowiedzialnym za wytwarzanie krwinek czerwonych jest szpik kostny czerwony. W przypadku noworodków stwierdzana jest jego obecność we wszystkich jamach szpikowych kości. Niestety z czasem dochodzi do zmniejszenia jego ilości, ponieważ jest zastępowany go przez szpik żółty zawierający duże komórki tłuszczowe.

JAKIE SĄ RODZAJE NIEDOKRWISTOŚCI?

Niedokrwistości można podzielić ze względu na mechanizm ich powstania oraz wielkość krwinek czerwonych. Podział uwzględniający wielkość krwinek wyróżnia niedokrwistość mikrocytarną (krwinki są mniejsze niż normalnie), normocytarną (pod względem wielkości krwinki mieszczą się w granicach normy) i makrocytarną (krwinki są za duże).

Mechanizm powstania pozwala na wyróżnienie trzech głównych grup niedokrwistości: niedokrwistość spowodowaną ostrą i przewlekłą utratą krwi, niedokrwistości spowodowane upośledzeniem wytwarzania krwinek czerwonych (np. niedokrwistości niedoborowe, aplastyczne i hipoplastyczne) i niedokrwistości spowodowane nadmiernym niszczeniem krwinek czerwonych (wrodzone i nabyte niedokrwistości hemolityczne).

NIEDOKRWISTOŚĆ Z NIEDOBORU ŻELAZA

Niedokrwistość z niedoboru żelaza jest sytuacją, gdy zbyt mała ilość żelaza w organizmie prowadzi do powstawania mniejszych erytrocytów niż w sytuacji prawidłowej. Ten rodzaj niedokrwistości odpowiada za 60-80% niedokrwistości u dorosłych oraz jest najczęstszą chorobą układu krwiotwórczego u dzieci. Odpowiada za 90% niedokrwistości u dzieci między 6. miesiącem życia a 2. rokiem życia, a inną grupą wiekową, której szczególnie dotyczy są osoby w okresie dojrzewania. Czynnikami, jakie mogą do niej prowadzić są pewne zachowania żywieniowe, takie jak: nadmierne spożycie mleka krowiego i węglowodanów, jedzenie zbyt małej ilości mięsa, warzyw i owoców oraz brak łaknienia. Innymi przyczynami może być wcześniactwo, ciąża mnoga, krwawienie okołoporodowe, zwiększone zapotrzebowanie (np. z powodu szybkiego wzrostu w okresie niemowlęcym), upośledzone wchłanianie i utrata krwi.

W przebiegu niedokrwistości z niedoboru żelaza występują ogólne objawy niedokrwistości. Dodatkowo niektóre osoby mogą prezentować objawy długotrwałego niedoboru żelaza niezwiązane z niedokrwistością i są nimi: spaczony apetyt (spożywanie niejadalnych substancji, takich lód, ziemia, glina, krochmal, kreda, papier), zespół niespokojnych nóg, suchość skóry, ból, pieczenie i wygładzenie powierzchni języka, zapalenie kącików ust oraz wgłębienia paznokci (koilonychia).

NIEDOKRWISTOŚCI Z NIEDOBORU KWASU FOLIOWEGO I WITAMINY B12

Niedokrwistości spowodowane zbyt małą ilością kwasu foliowego i witaminy B12 charakteryzują się obecnością zbyt dużych, nieprawidłowych erytrocytów (niedokrwistości megaloblastyczne).

Źródłem kwasu foliowego są zarówno pokarmy pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego, jednakże jego głównym źródłem są zielone części roślin. Niestety obróbka cieplna prowadzi do zmniejszenia jego zawartości w przyjmowanym pokarmie. Naturalne karmienie niemowląt pozwala na dostarczenie większej ilości kwasu foliowego niż karmienie sztuczne. Dziećmi obarczonymi największym ryzykiem jego niedoboru są wcześniaki. Przyczynami niedoboru kwasu foliowego mogą być: karmienie niemowląt mlekiem (zwłaszcza kozim), brak w diecie surowych warzyw i owoców, ciężkie niedożywienie, niektóre diety eliminacyjne (w fenyloketonurii i w chorobie syropu klonowego), zaburzenia wchłaniania, zwiększone zapotrzebowanie (m.in. wcześniactwo, szybki wzrost, okres pokwitania), wrodzone zaburzenia metabolizmu kwasu foliowego, upośledzone jego wykorzystanie i zaburzona utrata.

Ze względu na występujące w wątrobie zapasy witaminy B12 rzadko obserwuje się u dzieci niedokrwistość spowodowaną jej niedoborem. Wspomnianą witaminę można dostarczyć do organizmu poprzez spożywanie pokarmów pochodzenia zwierzęcego (nie jest ona obecna w roślinach). Do niedoboru witaminy B12 mogą prowadzić: karmienie wyłącznie piersią przez matki wegetarianki i matki z chorobą Addisona-Biermera, dieta (wegetariańska, wegańska i inne bez zastosowania odpowiedniej suplementacji witamin), nieprawidłowe wchłanianie witaminy B12, a także nieprawidłowy jej transport lub wady metabolizmu.

JAKIE MOGĄ BYĆ OBJAWY NIEDOKRWISTOŚCI?

U dziecka z niedokrwistością możliwa jest obserwacja wielu różnych objawów, jednakże ich obecność jest uzależniona m. in. od rodzaju niedokrwistości oraz indywidualnego stanu zdrowia danego dziecka. Objawami, jakie mogą wystąpić są: bóle i zawroty głowy, zaburzenia koncentracji, senność i łatwe męczenie. Błony śluzowe i skóra dziecka będą blade a przyjmowanie pokarmów może być zaburzone. Nieprawidłowości mogą dotyczyć również włosów, które będą wykazywały zwiększoną łamliwość, a także paznokci i języka. W przypadku niemowląt obserwowane jest zwiększenie ilości przyjmowanych płynów, zahamowanie przyrostu masy ciała, utrata apetytu, drażliwość lub apatia. O ciężkiej postaci może świadczyć przyspieszenie akcji serca i duszność, natomiast w niedokrwistości hemolitycznej występuje zażółcenie skóry.

JAKIE BADANIA SĄ WYKONYWANE?

Podczas diagnostyki niedokrwistości wykonywana jest morfologia krwi obwodowej, podczas której m. in. określa się stężenie hemoglobiny oraz liczbę limfocytów i płytek krwi. W celu wykonania tego badania niezbędne jest pobranie krwi do probówki. Możliwe jest również przeprowadzenie wielu innych badań, ale ich zastosowanie jest związane z indywidualnym stanem danego pacjenta. Wspomnianymi badaniami są np.: morfologia szpiku, oznaczanie stężenia erytropoetyny (odpowiada za stymulację produkcji krwinek czerwonych), endoskopia (w przypadku podejrzenia krwotoku z przewodu pokarmowego) i badania laboratoryjne gospodarki żelazowej.

W JAKI SPOSÓB LECZY SIĘ NIEDOKRWISTOŚĆ?

W przypadku niedokrwistości niedoborowych (niedokrwistości spowodowanych dostarczaniem do organizmu zbyt małej ilości substancji niezbędnych do prawidłowego powstawania krwinek czerwonych) podejmowane są odpowiednie kroki i są nimi: uzupełnienie niedoboru, zastosowanie odpowiednich zmian w diecie, a jeżeli występuje niedobór kwasu foliowego to zdiagnozowanie i leczenie chorób odpowiedzialnych za ten stan. Niedobory mogą dotyczyć m. in. żelaza, kwasu foliowego i witaminy B12. Możliwymi sposobami suplementacji jest forma doustna, pozajelitowa i domięśniowa. Wybór konkretnej formy związany jest z indywidualnym stanem pacjenta.

Niektóre niedokrwistości spowodowane niewydolnością układu krwiotwórczego mogą wymagać przetoczenia koncentratów krwinek czerwonych, przeszczepienia macierzystych komórek krwiotwórczych, podania sterydów, a także wielu różnych środków.

NIEDOBÓR ŻELAZA A CIĄŻA

Przyszłe mamy stanowią grupę społeczną, która powinna szczególnie zadbać o poziom żelaza. Zarówno jego podwyższone, jaki i obniżone wartości mają niekorzystny wpływ na przebieg ciąży, a także wyniki położnicze. Niedokrwistość z niedoboru żelaza obserwowana jest u 20-40% ciężarnych kobiet w Europie. W związku z tym Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników zaleca wykonywanie morfologii krwi podczas pierwszej wizyty położniczej oraz w 15.-20., 27.-32., 33.-37. I 38.-39. tygodniu ciąży. Dodatkowo w trakcie pierwszej wizyty zaleca się badanie stężenia ferrytyny.

Niedokrwistość to sytuacja, gdy obserwowane jest obniżenie stężenia hemoglobiny i/lub liczby czerwonych krwinek, czego efektem jest negatywny wpływ na rozwój i jakość życia dziecka. Niedokrwistości można podzielić ze względu na mechanizm ich powstania oraz wielkość krwinek czerwonych. Najczęściej występującym rodzajem jest niedokrwistość z niedoboru żelaza. U dziecka z niedokrwistością można zaobserwować wiele różnych objawów, ale ich obecność jest uzależniona od rodzaju niedokrwistości. Objawami występującymi we wszystkich rodzajach niedokrwistości są: osłabienie i łatwa męczliwość, upośledzenie koncentracji i uwagi, ból i zawroty głowy, tachykardia, duszność oraz bladość skóry i błon śluzowych. Podczas diagnostyki niedokrwistości wykonywana jest m.in. morfologia krwi obwodowej, natomiast leczenie uzależnione jest od rodzaju niedokrwistości.

Bibliografia

• Pietrzyk J. J., Kwinta P., Pediatria Tom 2, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 2018
• Interna Szczeklika 2022, Medycyna Praktyczna, Kraków, 2022
• Bochenek A., Reicher M., Anatomia człowieka. Podręcznik dla studentów i lekarzy, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa, 1989
• Niedokrwistość u dzieci – wprowadzenie do rozpoznania i schemat diagnostyki, [online] https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/235586,niedokrwistosc-u-dzieci-wprowadzenie-do-rozpoznania-i-schemat-diagnostyki, [dostęp: 31.05.2026 r.]

Autorka artykułu: Beata Ziembla
Artykuł powstał w ramach wolontariatu w obszarze promocji zdrowia na rzecz Fundacji Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie „O ZDROWIE DZIECKA”. 

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady. Zawarte w nim wskazówki mają na celu pogłębianie wiedzy i świadomości czytelnika, jednak każdorazowe wdrożenie opisanych rozwiązań lub metod powinno być poprzedzone konsultacją ze specjalistą w danej dziedzinie. Tylko indywidualne podejście oraz opinia eksperta zapewnią bezpieczeństwo i adekwatność stosowania się do przedstawionych w artykule zaleceń.