Otyłość jest chorobą stanowiącą coraz większy problem społeczny. Według szacunków nadmierna masa ciała w średnim wieku prowadzi do skrócenia oczekiwanego życia o 4-7 lat. Wzrost BMI zwiększa ryzyko rozwoju powikłań otyłości. Według Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości, nadwagę i otyłość można zaobserwować u 18,5% chłopców i 14,3% dziewcząt w wieku szkolnym. 

CO TO JEST OTYŁOŚĆ I JAK JEST ROZPOZNAWANA?

Otyłość jest chorobą, której cechą charakterystyczną jest nadmierne i nieprawidłowe gromadzenie tkanki tłuszczowej. Występuje przewlekle, nie ustępuje samoistnie i niestety ma tendencję do nawrotów. Spowodowana jest dodatnim bilansem energetycznym, a to oznacza, że dana osoba dostarcza z pożywieniem więcej kalorii niż jej organizm zużywa.

W przypadku dorosłych otyłość jest rozpoznawana, jeżeli wskaźnik masy ciała (BMI, w obliczeniach uwzględnia masę ciała i wzrost danej osoby) wynosi lub przekracza 30 kg/m². Ze względu na trwający u dzieci rozwój organizmu nie można u nich zastosować norm używanych u dorosłych i należy uwzględnić wiek i płeć dziecka. Aby rozpoznać otyłość u dzieci między 3 a 18 rokiem życia wykorzystuje się polskie siatki centylowe dla BMI. Jeżeli BMI przekracza 85. centyl to stan ten określany jest jako nadwaga, a uzyskanie wartości powyżej 97. centyla wskazuje na otyłość.

JAKIE CZYNNIKI MOGĄ WPŁYWAĆ NA ROZWÓJ OTYŁOŚCI?

Kluczowe w kontekście rozwoju otyłości są czynniki środowiskowe, do których należą: nieprawidłowa dieta, nawyki żywieniowe sprzyjające przejadaniu się, przewlekły stres, ograniczenia snu, a także zmniejszona aktywność fizyczna (związana z rozwojem urbanistycznym oraz spędzaniem wolnego czasu bez podejmowana aktywności fizycznej). Poprzez nieprawidłową dietę rozumiane jest spożywanie niewystarczającej ilości warzyw, owoców i mleka, zbyt wiele wysokokalorycznych przekąsek w ciągu dnia, picie napojów poza domem, niewłaściwa i niewystarczająca liczba posiłków, pomijanie śniadań, jedzenie poza domem, jedzenie bez uczucia głodu i przyjmowanie posiłków przed telewizorem.

Czasem występowanie otyłości jest związane z obecnością pewnych czynników genetycznych. Należy jednak zwrócić uwagę, że zazwyczaj rodzinne występowanie otyłości jest wynikiem pewnych niekorzystnych nawyków żywieniowych i sposobów spędzania wolnego czasu, jakie występują w danej rodzinie. Otyłość spowodowana występowaniem pewnych nieprawidłowości w obrębie materiału genetycznego może być wywołana mutacją w obrębie jednego genu (monogenowo dziedziczona otyłość) lub być elementem rzadkich zespołów genetycznych (np. osteodystrofia Albrighta, zespół Pradera i Williego).

Zaburzenia emocjonalne również mogą być czynnikiem prowadzącym do rozwoju otyłości. Apetyt może mieć na celu odczucie przyjemności związanej z uwalnianymi podczas jedzenia neuroprzekaźnikami działającymi w układzie nagrody. Z tego też powodu wpływa ono na zmniejszenie napięcia emocjonalnego i poprawę nastroju. Niestety u niektórych osób może wystąpić całkowita utrata kontroli nad ilością przyjmowanych pokarmów. Wśród stanów emocjonalnych zwiększających ryzyko wystąpienia otyłości wymienia się: obniżoną samoocenę, obniżony nastrój oraz brak umiejętności zaspokojenia lub zrealizowania potrzeb psychicznych (m. in. miłości, bezpieczeństwa, przynależności, samorealizacji, prestiżu społecznego, szacunku i uznania).

Wzrost masy ciała może być także spowodowany przez nieprawidłowe zachowania żywieniowe mające podłoże psychogenne. Charakteryzują się one uporczywym przejadaniem się i towarzyszeniem dyskomfortu związanego z obrazem własnego ciała. Zalicza się do nich: zespół nocnego podjadania (występuje poranny jadłowstręt, a w godzinach wieczornych spożywane jest ponad 50% pokarmów), zespół kompulsywnego jedzenia (mające miejsce przynajmniej raz w tygodniu, przez co najmniej 3 miesiące epizody objadania się, czynnikami, jakie mogą spowodować jego rozwój w dzieciństwie są: konflikty rodzinne, wysokie wymagania rodzicielskie i objadanie się przez całą rodzinę) i uzależnienie od jedzenia (większą tendencję mają osoby silnie przeżywające negatywne emocje a jego objawami są np. przymus spożywania pokarmów, brak kontroli nad przyjmowanymi pokarmami, fizjologiczne objawy odstawienia).

Dzieci, u których zwiększona masa ciała jest związana z zaburzeniami hormonalnymi charakteryzują się szybkim jej przyrostem, a także niskim wzrostem, wolniejszym tempem wzrastania i opóźnionym wiekiem kostnym. Chorobami, w przypadku których mogą wystąpić wspomniane objawy są: niedoczynność tarczycy, hiperkortyzolemia, niedobór hormonu wzrostu i rzekoma niedoczynność przytarczyc.

Stosowanie niektórych leków także może doprowadzić do rozwoju otyłości poprzez pobudzanie apetytu lub zmniejszanie wydatku energetycznego.

JAKIE BADANIA SĄ WYKONYWANE?

Powszechnie stosowanym wskaźnikiem jest BMI (body mas index, uwzględnia on wagę i wzrost danej osoby). Niestety BMI nie jest idealnym wskaźnikiem. Nie umożliwia oceny zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie i jej rozmieszczenia. W celu oceny zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie wykorzystywana jest metoda bioimpedancji. Niestety nie możliwe jest określenie za pomocą tej metody rozmieszczenia tkanki tłuszczowej. Wspomniany cel można uzyskać poprzez metody obrazowe (rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa, DXA), ale ze względu na dostępność i koszt wykorzystywane są jedynie w badaniach naukowych. Z tego też powodu mierzony jest obwód tali jako parametr pośredni, aby określić ilość trzewnej tkanki tłuszczowej.

Otyłość brzuszna u dzieci, które nie ukończyły 16. roku życia jest rozpoznawana, jeżeli ich obwód talii przekracza 90. centyl dla płci i wieku. Natomiast u starszych dzieci wykorzystywane są normy stosowane u dorosłych, zgodnie z którymi otyłość brzuszną u mężczyzn rozpoznaje się, jeżeli ich obwód talii jest większy niż 94 cm, a u kobiet powyżej 80 cm.

JAKIE POWIKŁANIA MOGĄ WYSTĄPIĆ U OSÓB Z OTYŁOŚCIĄ?

Otyłość wpływa na bardzo wiele aspektów codziennego funkcjonowania a wśród jej powikłań można wymienić: dysfunkcję hormonalną tkanki tłuszczowej, stan przedcukrzycowy i cukrzycę typu 2, nadciśnienie tętnicze, glomerulopatię i zaburzenia hormonalne.

Nadmierny wzrost objętości komórek budujących tkankę tłuszczową prowadzi do ich niedokrwienia i niedotlenienia, w wyniku czego powstaje w niej stan zapalny prowadzący do zaburzenia funkcji hormonalnych tkanki tłuszczowej. Prowadzi to do rozwoju insulinooporności, wzrostu stężenia wolnych kwasów tłuszczowych we krwi prowadząc do niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby spowodowanej gromadzeniem się w niej lipidów.

Szacuje się, że nawet u 5% otyłych dzieci, które nie ukończyły 10. roku życia występuje stan przedcukrzycowy (wczesny etap rozwoju cukrzycy typu 2). Nie podjęcie odpowiedniego leczenia może sprawić, że aż 70% osób ze stanem przedcukrzycowym rozwinie cukrzycę typu 2.

Głównym czynnikiem odpowiedzialnym za rozwój nadciśnienia tętniczego u dzieci i młodzieży jest otyłość. Nadmiar tkanki tłuszczowej prowadzi do zaburzenia funkcjonowania ważnych układów regulujących pracę całego organizmu oraz śródbłonka (wyścieła naczynia od wewnątrz). W wyniku tych nieprawidłowości serce pompuje więcej krwi, dochodzi do skurczu naczyń obwodowych oraz wzrasta wolemia. Nadciśnienie tętnicze prowadzi również do uszkodzenia narządów, takich jak np. oczy czy nerki.

Osoby cierpiące na otyłość stanowią grupę osób, u których częściej niż w populacji występują zaburzenia hormonalne. W przypadku mężczyzn nadmiar tkanki tłuszczowej prowadzi do zmniejszenia stężenia testosteronu całkowitego, wzrostu stężenia estrogenów i zmniejszenia wskaźnika testosteron/estradiol. Wspomniane zmiany hormonalne mogą doprowadzić u nich do spadku libido, zaburzenia wzwodu, upośledzenia spermatogenezy (proces, podczas którego powstają plemniki) i niepłodności. Zburzenia hormonalne występujące u otyłych kobiet prowadzą do zaburzeń owulacji i miesiączkowania, a także hirsutyzmu (nadmierna liczba włosów układająca się w męski typ owłosienia- warga górna, plecy, klatka piersiowa, brzuch i wewnętrzne powierzchnie ud). Jeżeli kobieta posiada predyspozycje genetyczne to otyłość jest ważnym czynnikiem ryzyka rozwoju zespołu policystycznych jajników. U dziewczynek z nadwagą i otyłością częściej obserwuje się przedwczesne dojrzewanie płciowe.

Otyłość wpływa również na stężenie innych hormonów, takich jak: hormon wzrostu, prolaktyna, TSH, ACTH i kortyzolu.

U otyłych osób częściej występuje astma oskrzelowa, zespół obturacyjnego bezdechu sennego oraz zespół hipowentylacji.

W przypadku układu mięśniowo-szkieletowego, otyłość prowadzi m. in. do wzrostu ryzyka choroby zwyrodnieniowej stawów, częstszych złamań czy dolegliwości bólowych.

Zwiększona ilość tkanki tłuszczowej prowadzi do rozwoju metabolicznej stłuszczeniowej choroby wątroby oraz zwiększa ryzyko refluksu żołądkowo-przełykowego.

Otyłość wpływa na zdrowie psychiczne dzieci. Prowadzi u nich do odczuwania względem siebie negatywnego stosunku emocjonalnego, braku akceptacji ze strony innych oraz poczucia odrzucenia i osamotnienia.

W JAKI SPOSÓB MOŻNA LECZYĆ OTYŁOŚĆ?

Wpływ na postępowanie u dzieci otyłych ma ich wiek, stopień otyłości oraz występowanie związanych z nią chorób współistniejących. Celem leczenia u młodszych dzieci jest stabilizacja masy ciała z jednoczesną redukcją BMI (rośnie wzrost dziecka), a w przypadku starszych dzieci redukuje się masę ciała aż do uzyskania BMI w zakresie 85. centyla. Zbyt szybka utrata masy ciała wpływa negatywnie na wzrastanie dzieci, dlatego też bezpieczne tempo utraty masy ciała to 1-2 kg mc./miesiąc.

Podczas leczenia dzieci muszą przestrzegać indywidualnego planu redukcji masy ciała, zasad zdrowego odżywiania i zdrowego stylu życia. Istotna jest trwała zmiana stylu życia całej rodziny.

Zalecana jest codzienna aerobowa aktywność fizyczna o umiarkowanym i intensywnym natężeniu trwająca przynajmniej 60 min. Pozytywny wpływ ma również ograniczenie czasu spędzanego przed ekranem poza szkołą do 1-2 godzin oraz zaangażowanie dzieci i rodziców w zabawę i ćwiczenia dostosowane do wieku i indywidualnych możliwości dziecka.

Stosowanie farmakoterapii u dzieci jest bardzo ograniczone. Zabiegi bariatryczne stosuje się u nastolatków z otyłością olbrzymią (BMI> 40 kg/m²), niestety dane dotyczące ich odległego bezpieczeństwa u nastolatków są ograniczone.

CZY MOŻNA COŚ ZROBIĆ, ABY ZAPOBIEC WYSTĄPIENIU OTYŁOŚCI U DZIECKA?

Najważniejszym elementem postępowania zmierzającego do ograniczenia wstępowania u dzieci nadwagi i otyłości jest profilaktyka. Rodzice powinni być angażowani we wszystkie działania ukierunkowane na zapobieganie nadmiernemu przyrostowi masy ciała. Wpływają oni na kształtowanie prawidłowych zachowań żywieniowych oraz wzorców związanych z aktywnością fizyczną u swoich dzieci, dlatego też niezwykle istotna jest ich edukacja w tym zakresie.

Wpływ na występowanie otyłości u dzieci ma już okres prenatalny. Wśród modyfikowalnych czynników ryzyka nadwagi i otyłości u dzieci związanych z ciążą należą: duża wartość BMI matki przed poczęciem, nadmierny przyrost masy ciała w czasie ciąży, cukrzyca ciążowa u matki, nadciśnienie tętnicze i palenie tytoniu w czasie ciąży.

Dzieci powinny jeść różnorodne warzywa i owoce, produkty pełnoziarniste, chude produkty białkowe oraz ubogotłuszczowe i beztłuszczowe produkty mleczne. Spożywanie żywności i napojów z dodatkiem cukrów, tłuszczów nasyconych lub sodu powinno być ograniczone. Picie napojów energetycznych i alkoholowych powinno być zakazane. Optymalne jest przyjmowanie 5 posiłków dziennie. Ich porcja powinny być odpowiednie a godziny przyjmowania regularne.

Wytyczne WHO zalecają codzienne wykonywanie około 60 minutowej aktywności o umiarkowanej lub dużej aktywności aerobowej. Dodatkowo przynajmniej 3 razy w tygodniu powinna być podejmowana intensywna aktywność fizyczna i ćwiczenia wzmacniające mięśnie i stawy. Czas spędzany przed ekranem powinien być ograniczony do maksymalnie 2 godzin dziennie.

Istotne są również rodzaje posiłków przyjmowanych na terenie szkoły oraz aktywność fizyczna podczas lekcji wychowania fizycznego.

Otyłość jest chorobą charakteryzującą się nadmiernym wzrostem ilości tkanki tłuszczowej i jest wynikiem dodatniego bilansu energetycznego. Jej występowanie związane jest z czynnikami środowiskowymi (dieta, aktywność fizyczna, sposób spędzania wolnego czasu), genetycznymi, zaburzeniami emocjonalnymi lub hormonalnymi, stosowaniem leków, a także może mieć podłoże psychogenne. Powikłania otyłości dotyczą całego organizmu. Najlepsze wyniki leczenia są osiągane, dzięki modyfikacji sposobu żywienia i zwiększenie aktywności fizycznej.

Bibliografia:

• Interna Szczeklika 2022, Medycyna Praktyczna, Kraków, 2022
• Otyłość dziecięca. Część 1. Definicja. Narzędzia diagnostyczne i interpretacja danych, [online] https://www.mp.pl/nadwaga-i-otylosc/wytyczne/332016,otylosc-dziecieca-czesc-1-definicja-narzedzia-diagnostyczne-i-interpretacja-danych, [dostęp: 3.05.2026r.]
• Otyłość dziecięca. Część 2. Przyczyny otyłości, [online] https://www.mp.pl/nadwaga-i-otylosc/wytyczne/332002,otylosc-dziecieca-czesc-2-przyczyny-otylosci, [dostęp: 3.05.2026r.]
• Otyłość dziecięca. Część 3. Konsekwencje i powikłania, [online] https://www.mp.pl/nadwaga-i-otylosc/wytyczne/332003,otylosc-dziecieca-czesc-3-konsekwencje-i-powiklania, [dostęp: 3.05.2026r.]
• Otyłość dziecięca. Część 4. Leczenie otyłości. Cele, skuteczność interwencji, [online] https://www.mp.pl/nadwaga-i-otylosc/wytyczne/332004,otylosc-dziecieca-czesc-4-leczenie-otylosci-cele-skutecznosc-interwencji, [dostęp: 3.05.2026r.]
• Otyłość dziecięca. Część 11. Zapobieganie, [online] https://www.mp.pl/nadwaga-i-otylosc/wytyczne/332011,otylosc-dziecieca-czesc-11-zapobieganie, [dostęp: 3.05.2026r.]
• Otyłość u dzieci – same z niej nie wyrosną, [online] https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/otylosc-u-dzieci-same-z-niej-nie-wyrosna, [dostęp: 3.05.2026r.]

Autorka artykułu: Beata Ziembla
Artykuł powstał w ramach wolontariatu w obszarze promocji zdrowia na rzecz Fundacji Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie „O ZDROWIE DZIECKA”. 

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady. Zawarte w nim wskazówki mają na celu pogłębianie wiedzy i świadomości czytelnika, jednak każdorazowe wdrożenie opisanych rozwiązań lub metod powinno być poprzedzone konsultacją ze specjalistą w danej dziedzinie. Tylko indywidualne podejście oraz opinia eksperta zapewnią bezpieczeństwo i adekwatność stosowania się do przedstawionych w artykule zaleceń.