Fundacja Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie O ZDROWIE DZIECKA

1,5% PODATKU POMAGA - KRS 0000123750

Aktualności

foo

KLESZCZOWE ZAPALENIE MÓZGU

przez

Udostępnij:

Przebywanie na świeżym powietrzu jest niezwykle ważne dla prawidłowego rozwoju dziecka, nie tylko pod względem fizycznym, ale i społecznym. Jednakże na łonie przyrody występują czasem zagrożenia mogące negatywnie wpłynąć na jego stan zdrowia, a nawet spowodować śmierć. Mowa tutaj o kleszczach…

Poprzez ukłucie kleszcza może dojść do zakażenia wieloma groźnymi chorobami, jak na przykład kleszczowe zapalenie mózgu czy borelioza z Lyme. Dlatego też niezwykle ważne jest podjęcie działań ograniczających to ryzyko, ale w tym samym czasie niewpływających źle na rozwój dziecka.

Od 2020 roku obserwowany jest stały wzrost zapadalności na kleszczowe zapalenie mózgu. Według raportu Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego, w 2024 roku zaobserwowano w Polsce 946 przypadków wirusowego zapalenia mózgu, z czego 803 były wywołane przez kleszcze. Dla porównania w 2023 roku kleszcze odpowiadały za 661 zachorowań, a wszystkich przypadków było 784. Zgodnie z meldunkami, w okresie od 1 stycznia do 15 października 2025 roku wystąpiło 728 przypadków kleszczowego zapalenia mózgu, a w analogicznym okresie w roku 2024 zachorowało 537 osób.

JAK DOCHODZI DO ZAKAŻENIA?

Przypadki kleszczowego zapalenie mózgu można zaobserwować w Europie Środkowej i Wschodniej oraz na południu Rosji. Choroba jest wywoływana przez wirusy z rodziny i rodzaju Flaviiiridae, których rezerwuarem (miejscem, w którym namnaża się patogen) są kleszcze i małe gryzonie. Do zakażenia człowieka dochodzi w wyniku ukłucia przez zakażonego kleszcza Ixodes. Niestety, czasem obserwuje się zakażenie drogą pokarmową w wyniku spożycia niegotowanego mleka pochodzącego od zakażonych zwierząt.

Kleszcze występują w lekko wilgotnych i pełnych roślinności miejscach. Dawniej można było je spotkać tylko na łąkach lub w lasach, jednakże aktualnie coraz częściej pojawiają się w miejskich parkach, placach zabaw, czy nawet przydomowych ogródkach.

PRZEBIEG CHOROBY I OBJAWY

W przebiegu choroby możliwe jest wyróżnienie dwóch faz:

  1. Faza zwiastunowa (do 7 dni)

W jej trakcie obserwowane są objawy podobne to tych pojawiających się w przebiegu grypy i są nimi: gorączka (poniżej 38oC), zapalenie górnych dróg oddechowych (katar, ból gardła, kaszel) oraz ból głowy, mięśni i stawów. Innymi objawami, jakie można zauważyć na tym etapie są nudności, wymioty, a także biegunka. W przypadku większości chorych po jej zakończeniu obserwowane jest samoistne wyleczenie.

  1. Faza neuroinfekcji

Przez kilka dni zauważalna jest względna poprawa stanu zdrowia, po której dochodzi do powrotu wcześniej obserwowanych objawów oraz pojawienia się nowych, jakim jest przykładowo sztywność karku należąca do objawów oponowych. Faza ta może przebiegać pod kilkoma postaciami, takimi jak np. mózgowa czy mózgowo-rdzeniowa. Towarzyszą im różne rodzaje objawów i należą do nich m.in. zaburzenia świadomości, oczopląs, drżenie zamiarowe (mimowolne ruchy pojawiające się podczas wykonywania jakiegoś zamierzonego ruchu) i asymetryczne niedowłady (osłabienie siły mięśniowej) kończyn górnych z zanikiem mięśni.

JAKIE BADANIA SĄ WYKONYWANE NA ETAPIE DIAGNOZY?

Rozpoznanie kleszczowego zapalenia mózgu ustala się na podstawie badania surowicy krwi (sprawdzana jest obecność swoistych przeciwciał klasy IgM, pozwalają one ustalić, czy organizm zareagował na wirusa i w ten sposób potwierdzić lub zaprzeczyć wystąpienie zakażenia) oraz płynu mózgowo-rdzeniowego (ciecz otaczająca struktury ośrodkowego układu nerwowego).

Czasami wykonywane są również inne badania takie jak rezonans magnetyczny i EEG (bezbolesne badanie, podczas którego do głowy pacjenta przyczepiane są elektrody rejestrujące pracę mózgu), które są przydatne w różnicowaniu z innymi chorobami występującymi w obrębie ośrodkowego układu nerwowego.

LECZENIE

Niestety, nie istnieje leczenie mogące wyeliminować przyczynę choroby, z tego powodu pozostaje jedynie możliwość modyfikacji jej objawów.

Przebieg postępowania jest taki sam, jak ten stosowany w innych przypadkach zapalenia mózgu i polega na włączeniu leku hamującego namnażanie się wirusa (acyklowir), jeszcze przed uzyskaniem potwierdzenia wirusologicznego. Jednakże wspomniany lek jest skuteczny jedynie wobec wirusów opryszczki zwykłej (HSV), a także ospy wietrznej i półpaśca (VZV), zatem po uzyskaniu wyników badań i rozpoznaniu kleszczowego zapalenia mózgu zostaje on odstawiony.

Leczenie objawowe dotyczy potencjalnie występującej padaczki i obrzęku mózgu. Ważna jest również rehabilitacja, którą rozpoczyna się jak najszybciej po uzyskaniu satysfakcjonującego stanu pacjenta.

PROFILAKTYKA, BO LEPIEJ ZAPOBIEGAĆ NIŻ LECZYĆ…

Istnieją dwa główne sposoby, dzięki którym można ochronić swoje dziecko przed zakażeniem, środki ochrony osobistej oraz szczepienia ochronne (opisane w punkcie niżej).

Do środków ochrony osobistej należy stosowanie repelentów i odpowiedniej odzieży ochronnej oraz ochrona miejsca noclegu. Należy zadbać o to, aby miejsce nocnego pobytu było szczelne i tym samym żaden kleszcz nie dostał się np. do środka namiotu.

Repelenty są środkami odstraszającymi owady, stosowanymi na odkryte części ciała. Możliwy jest ich zakup w postaci aerozoli, płynów, kremów i sztyftów. Obowiązuje kilka zasad bezpiecznego ich stosowania:

  • Nanoszenie o częstości zgodnej z zaleceniami producenta
  • Dostosowanie stężenia substancji aktywnej do czasu pobytu na zewnątrz
  • Stosowanie na odkryte części ciała lub na odzież (nie nakłada się go pod ubranie)
  • Nie nanoszenie w okolice oczu i ust
  • Nie wolno stosować na uszkodzoną skórę
  • Należy go zmyć wodą z mydłem po powrocie do domu
  • Unikanie używania repelentów w aerozolu w pobliżu żywności i w zamkniętych pomieszczeniach
  • Unikanie preparatów, które zawierają zarówno repelent, jak i filtr UV

Aby strój dziecka w najlepszy możliwy sposób chronił je przed kleszczami powinien być luźny i składać się z następujących elementów:

  • Górna część garderoby (np. bluza lub kurtka) z długimi rękawami
  • Spodnie o długich nogawkach
  • Wysokie skarpetki, które można naciągnąć na nogawki
  • Czapka z daszkiem lub kapelusz (w jasnym kolorze, co ułatwi zauważenie kleszczy)
  • Buty z wyższą cholewką

SZCZEPIENIA OCHRONNE

Szczepionki przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu zawierają inaktywowane wirusy, a to oznacza, że zostały one zabite za pomocą ogrzewania lub chemikaliów, takich jak formaldehyd, aceton, etanol, czy związki alkilujące. W wyniku takiego postępowania wspomniane drobnoustroje nie mogą replikować informacji genetycznej, a zatem są bezpieczne. Jednocześnie zostaje zachowana ich zdolność do wywoływania reakcji ze strony układu odpornościowego. Dzięki temu organizm dziecka może nauczyć się zwalczać tą chorobę i tym samym, jeżeli dojdzie do kontaktu z wirusem w wyniku ukąszenia przez kleszcza, reakcja układu odpornościowego będzie szybsza i silniejsza.

Stosowanie szczepień jest zalecane wśród osób mieszkających na terenach endemicznego występowania tej choroby oraz przebywających tam w celach zarobkowych i turystycznych. W przypadku dzieci chodzi szczególnie o wyjazdy na obozy i kolonie. Obszarami, o których jest tutaj mowa, w Polsce, są: województwo podlaskie i warmińsko-mazurskie.

Istnieje możliwość zaszczepienia się w dwóch schematach. Pierwszy z nich, klasyczny zalecany jest u osób, które są stale narażone na ryzyko zakażenia. Wymaga on zastosowania 3 dawek szczepionki (druga po upływie 1-3 miesięcy, a trzecia po 6-15 miesiącach) oraz przyjmowanie dawek przypominających, co 3-5 lat w zależności od wieku. Szczepienie należy rozpocząć wczesną zimą, aby zdążyć przed sezonem aktywności kleszczy.

Jeżeli konieczne jest uzyskanie szybkiego uodpornienia, możliwe jest skorzystanie z przyśpieszonego schematu, w którym podawane są 2 dawki szczepionki w odstępnie 2 tygodni, a trzecia po 5-12 miesiącach od otrzymania drugiej. Istnieje też inna możliwość, w której druga dawka szczepionki jest podawana po 7 dniach od otrzymania pierwszej, trzecia 2 tygodnie po drugiej, a czwarta po upływie 9-12 miesięcy. Istotna w tym temacie jest również informacja, że osiągnięcie uodpornienia jest możliwe dopiero po upływie 14 dni od przyjęcia drugiej dawki.

Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu nie jest refundowane. Pojedyncza dawka szczepionki kosztuje 120-180 zł, a zatem koszt całego cyklu szczepień wynosi 360-540 zł. Jednakże, należy zwrócić uwagę na fakt, że istnieje w Polsce miasto, którego mieszkańcy mogą się bezpłatnie zaszczepić na tą chorobę i jest nim Warszawa. Z programu polityki zdrowotnej m.st. Warszawy, przeprowadzanym w latach 2025-2027, mogą skorzystać osoby w wieku 20-59 lat.

KAMPANIE SPOŁECZNE

Niezwykle ważne jest uświadamianie społeczeństwa jak dużym zagrożeniem może być ukłucie kleszcza. Z tego powodu w ostatnich latach organizowane były kampanie społeczne, takie jak:

Kleszczowe zapalenie mózgu jest bardzo poważną chorobą, której nie należy lekceważyć. W ostatnich latach obserwowany jest stały wzrost zapadalności. Nie istnieje lek, który mógłby skutecznie pomóc organizmowi dziecka w zwalczeniu wirusa odpowiedzialnego za tą chorobę i możliwe jest jedynie leczenie przyczynowe. Z tego powodu niezwykle ważne jest stosowanie środków ochrony osobistej, jakimi są środki odstraszające kleszcze i odpowiedni strój. Równie istotne są szczepienia ochronne, które przygotowują układ odpornościowy dziecka do kontaktu z wirusem.

Bibliografia:

Autorka artykułu: Beata Ziembla
Artykuł powstał w ramach wolontariatu w obszarze promocji zdrowia na rzecz Fundacji Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie „O ZDROWIE DZIECKA”. 

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady. Zawarte w nim wskazówki mają na celu pogłębianie wiedzy i świadomości czytelnika, jednak każdorazowe wdrożenie opisanych rozwiązań lub metod powinno być poprzedzone konsultacją ze specjalistą w danej dziedzinie. Tylko indywidualne podejście oraz opinia eksperta zapewnią bezpieczeństwo i adekwatność stosowania się do przedstawionych w artykule zaleceń.

NASZE NAJNOWSZE PORADY

ŚWIADOMOŚĆ ONKOLOGICZNA

Udostępnij:
Czytaj więcej

KLESZCZOWE ZAPALENIE MÓZGU

Udostępnij:
Czytaj więcej

ODRA U DZIECI

Udostępnij:
Czytaj więcej

Ułatwienia dostępu

Web Accessibility plugin by DJ-Extensions.com