Słowo „różyczka” może się kojarzyć z mniejszą wersją pięknego kwiatu, jakim jest róża. Niestety do ulubionych zajęć surowej Pani, jaką jest rzeczywistość, należy niszczenie pozytywnych wyobrażeń otaczającego świata. A zatem postępując zgodnie ze wspomnianą zasadą niezbędne jest wytłumaczenie, że różyczka jest niezwykle poważną chorobą. Osobami, którym najbardziej zagraża są kobiety w ciąży, a dokładniej ich jeszcze nienarodzone dzieci, u których wywołuje zespół różyczki wrodzonej. Może również prowadzić do obumarcia płodu i poronienia.

Dzięki skutecznym programom szczepień liczba zakażeń różyczką na terenie Polski utrzymuje się na niskim poziomie. W 2024r. potwierdzono 8 przypadków zakażenia, a w 2023r. 4 przypadki. O stopniu zakaźności tej choroby przypominają wydarzenia z 2013r., kiedy to miała miejsce epidemia wyrównawcza, w trakcie której wystąpiły 19 403 przypadki tej choroby wśród chłopców w wieku 15-19 lat oraz 7 206 przypadków u chłopców między 20 a 24 rokiem życia. W trakcie tej epidemii zachorowało 33 796 mężczyzn i 4752 kobiety. Dysproporcja w liczbie zachorowań wśród osób różnej płci wynika z tego, że aby zapobiec zakażeniom wśród kobiet w ciąży skupiono się na szczepieniu dziewczynek i pozostał znaczący odsetek nieuodpornionych chłopców.

JAK DOCHODZI DO ZAKAŻENIA?

Różyczka wywoływana jest przez wirusa różyczki, którego jedynym rezerwuarem są ludzie. Do zakażenia dochodzi zarówno drogą kropelkową (osoba zdrowa wdycha znajdujące się w powietrzu drobne kropelki śluzu, zawierające wirusa, rozpylane przez osobę chorą podczas kaszlu, kichania czy mówienia), jak i przez bezpośredni kontakt z materiałem zakaźnym (wydzielina górnych dróg oddechowych, mocz, krew i kał).

Należy również wspomnieć o groźniejszym typie różyczki, jakim jest zakażenie wrodzone. W przypadku zakażenia kobiety w ciąży, u której wystąpi pierwotna wiremia, dochodzi do zakażenia przez łożysko płodu. Jeżeli osutka pojawi się w ciągu pierwszych 12 tygodni ciąży to ryzyko zakażenia płodu wynosi 85-100%.

OBJAWY I PRZEBIEG CHOROBY

Czas, jaki mija pomiędzy zakażeniem wirusem a momentem pojawienia się objawów (okres wylęgania) wynosi od 12 do 23 dni, najczęściej 16-18 dni. W przypadku około polowy dzieci choroba przebiega bezobjawowo lub skąpoobjawowo, a u pozostałych można wyróżnić kolejne etapy charakteryzujące się określonymi objawami (nie zawsze występują wszystkie):

• Objawy zwiastunowe (kilka dni)
  Jest to okres, podczas którego zauważalne są niespecyficzne objawy, takie jak gorsze samopoczucie, ból gardła, ból głowy i mięśni, nieżyt nosa, suchy kaszel, zapalenie spojówek (bez światłowstrętu), niewielki wzrost temperatury i utrata łaknienia.
• Powiększenie i bolesność węzłów chłonnych
  Zauważalne 1 dzień przed pojawieniem się osutki i może się utrzymywać przez kilka tygodni. Dotyczy węzłów chłonnych karkowych, potylicznych, zausznych i szyjnych. Może być jedynym objawem zakażenia.
• Okres osutkowy
  W trakcie tego okresu obserwowane jest pojawienie się plamistej lub plamisto-grudkowej, różowej osutki. Na początku jest ona zauważana na twarzy (zazwyczaj pierwszym zajętym miejscem jest skóra za uszami) i tułowiu. W ciągu 1 do 2 dni można dostrzec jej obecność na kończynach. Od szkarlatyny odróżnia ją obecność zmian skórnych w obrębie skóry zawartej między fałdami policzkowymi wokół ust, trójkąt Fiłatowa (w przypadku szkarlatyny na wspomnianym obszarze nie występują zmiany). Osutka zanika po 2-3 dniach bez pozostawienia przebarwień.
• Inne
  Do innych, rzadziej występujących objawów należy powiększenie śledziony, zapalenie gardła, czerwone plamki na podniebieniu miękkim, czy przemijające zapalenie wątroby.

DLACZEGO RÓŻYCZKA JEST NIEBEZPIECZNĄ CHOROBĄ?

Czytając wcześniejszy akapit dotyczący objawów i przebiegu choroby można pomyśleć, że różyczka wcale nie jest taką groźną chorobą. Ale czy na pewno? Niezwykle ważne jest tutaj zwrócenie uwagi na wyjątkową grupę, jakimi są kobiety w ciąży, a tym samym ich jeszcze nienarodzone dzieci. W tym przypadku objawy choroby będą bardzo mocno związane z tygodniem ciąży, w którym wystąpiło zakażenie. Jeżeli kontakt z wirusem nastąpi w pierwszych tygodniach ciąży, to może dojść do obumarcia płodu i poronienia. Wystąpienie zakażenia w I lub II trymestrze może spowodować liczne wady wrodzone. Ważny jest fakt, że im wcześniej dojdzie do zakażenia, tym bardziej rozległe będą wspomniane wady. Jeżeli zakażenie wystąpi po 22 tygodniu ciąży to nie jest ono niebezpieczne dla płodu.

BADANIA DIAGNOSTYCZNE

W celu potwierdzenia zakażenia wirusem różyczki można wykonać dodatkowe badania. Należą do nich badania serologiczne i izolacja wirusa.

Pierwsze z wymienionych wymagają pobrania próbki krwi. Pozwalają one na sprawdzenie obecności swoistych przeciwciał klasy IgM lub IgG, dzięki czemu można ustalić, czy organizm zareagował na wirusa i w ten sposób potwierdzić lub zaprzeczyć wystąpienie zakażenia. Natomiast, aby przeprowadzić izolację wirusa lub jego materiału genetycznego niezbędne jest wykonanie wymazu z gardła, popłuczyn nosogardła, pobrania próbki krwi, moczu lub płynu mózgowo-rdzeniowego.

LECZENIE

Niestety nie istnieje leczenie mogące wyeliminować przyczynę choroby. Z tego powodu podjęte działania będą związane z wpływem na powikłania choroby. Dotyczą one stosowania Niesteroidowych Leków Przeciwzapalnych w przypadku zapalenia stawów, czy podawania prednizonu lub koncentratu krwinek płytkowych, w przypadku wystąpienia klinicznie istotnej małopłytkowości.

IZOLACJA

Ważna jest izolacja osób chorych, a zwłaszcza ograniczenie ich kontaktu z kobietami w wieku prokreacyjnym. Wirus wykazuje się dużą zakaźnością podczas dłuższego lub częstego kontaktu z osobą chorą, ale i również taką, u której nie obserwuje się objawów choroby. W zależności od typu różyczki obowiązuje różne postępowanie. Jeżeli stwierdzona została różyczka nabyta to izolacja trwa do 7 dni od wystąpienia osutki. Natomiast w przypadku różyczki wrodzonej, specjalny sposób traktowania dziecka będzie trwać do ukończenia przez nie 12. miesiąca życia lub otrzymania dwa razy ujemnego wyniku izolacji wirusa z moczu i nosogardła (badanie przeprowadza się po 3 miesiącu życia).

POWIKŁANIA

Wśród powikłań różyczki można wyróżnić zapalenie stawów, skazę krwotoczną małopłytkową, zapalenie mózgu, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie nerwu wzrokowego, zespół Guillaina-Barrego i aplazja szpiku.

Pierwszy wśród wspomnianych, czyli zapalenie stawów (częstość 1-25%), częściej występuje w przypadku młodzieży i dorosłych. Rzadziej występuje u mężczyzn. Ustępuje samoistnie bez następstw. Początek objawów obserwowany jest pod koniec okresu osutkowego i trwają one do kilku tygodni od ustąpienia osutki (zwykle utrzymują się 5-10 dni). Dotyczy zazwyczaj drobnych stawów dłoni i nadgarstka, ale zajęte mogą być również inne stawy, jak np. staw kolanowy.

Inne powikłania, takie jak skaza krwotoczna małopłytkowa, dotyczy krwawienia ze skóry i błon śluzowych (np. w postaci drobnych wybroczyn, czy krwawień z dziąseł, nosa, dróg moczowych i rodnych oraz nadmiernego krwawienia po uszkodzeniu tkanek). Występuje u mniej niż jednej osoby wśród 3000 chorych i zazwyczaj utrzymuje się przez kilkanaście dni.
W ciągu 7 dni po wystąpieniu osutki może wystąpić zapalenie mózgu, które trwa około tygodnia. Częstość, z jaką się pojawia to 1 przypadek wśród 5000 chorych. Zazwyczaj ustępuje bez następstw, a śmiertelność związana z tym powikłaniem jest mała.

ZESPÓŁ RÓŻYCZKI WRODZONEJ

U dziecka, w przypadku którego doszło do zakażenia różyczką w wieku płodowym, można zaobserwować obecność pewnych zmian dotyczących różnych układów. W obrębie serca mogą wystąpić wady związane z nieprawidłową budową przegrody międzyprzedsionkowej lub międzykomorowej oraz Przetrwały Przewód Tętniczy (PDA), a także wiele innych. Inne objawy to głuchota, czy nasilona zaćma. Szczególną uwagę należy zwrócić na układ nerwowy, gdzie występuje zespół neurologicznych objawów ośrodkowych z zahamowaniem rozwoju motorycznego, somatosensorycznego i intelektualnego.

SZCZEPIENIA PROFILAKTYCZNE

Podstawową metodą profilaktyki, jaką można zastosować w przypadku różyczki są szczepienia ochronne zawierające żywe, lecz bardzo osłabione wirusy. Nie wywołują one choroby, pozwalają natomiast we względnie kontrolowanych warunkach pobudzić układ odpornościowy dziecka do powstania swoistych komórek pamięci i produkcji przeciwciał przeciwko danemu wirusowi. Jeżeli dojdzie do ponownego kontaktu z tym wirusem (np. w wyniku przebywania w przedszkolu z chorym dzieckiem), to dzięki temu, że układ odpornościowy będzie wiedział jak wygląda wirus wywołujący chorobę, możliwa będzie znacznie szybsza i silniejsza reakcja z jego strony. Tym samym obserwowany będzie zwykle bezobjawowy przebieg choroby.

Wykorzystywane są dwa typy szczepionek, MMR i MMRV. Pierwszy z nich zawiera wirusy odry, świnki i różyczki. W skład drugiego typu wchodzą z kolei cztery typy wirusów, wśród których trzy są takie same jak w przypadku szczepionek MMR a dodatkowy element dotyczy ospy wietrznej.

Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO) pierwsza dawka szczepionki MMR podawana jest w 13-15 miesiąca życia dziecka, a druga dawka w 6. roku życia. 95% zaszczepionych uzyskuje odporność już po otrzymaniu pierwszej dawki. Podając drugą dawkę możliwe jest zwiększenie poziomu odporności do 98-99%. Wspomniane szczepienie jest obowiązkowe wśród dzieci i młodzieży, które nie ukończyły 19 roku życia.

KAMPANIE PROFILAKTYCZNE

Aktualnie przeprowadzane kampanie, takie jak akcja edukacyjna „SZCZEPIMY DLA ZDROWIA”, czy „MAMy zdrowie” (tegoroczna kampania edukacyjno-informacyjna Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH–PIB), skupiają się na przypominaniu społeczeństwu, jak ważne są szczepienia ochronne.

Szczepienia należą one do jednych z największych osiągnięć cywilizacji. Najskuteczniej chronią przed chorobami zakaźnymi, a wytworzenie odporności zbiorowiskowej chroni najbliższe osoby przed zachorowaniem. Co roku podawanych jest około miliarda dawek szczepionek, które ratują przed śmiercią prawie 2,5 miliona osób.

CEL SZCZEPIEŃ

Niezwykle ważne jest osiągnięcie w populacji odporności na poziomie 90-95%, ponieważ w ten sposób możliwa będzie eradykacja (eliminacja) określonego drobnoustroju ze środowiska człowieka. Wspomniany cel został osiągnięty w przypadku ospy prawdziwej. Dzięki skutecznym programom szczepień ostatni rodzimy przypadek ospy prawdziwej na terenie Polski zaobserwowano w 1937r., a w 1980r. choroba ta została uznana przez Światową Organizację Zdrowia za całkowicie eradykowaną.

Podążając tym przykładem, niezbędne jest kontynuowanie szczepień przeciwko różyczce, ponieważ w ten sposób możliwe będzie wyeliminowanie groźnego patogenu zagrażającego życiu jeszcze nienarodzonym dzieciom. Na terenie Polski obowiązkowe szczepienia przeciwko różyczce obowiązują od 1989r. Od 2017r. liczba zachorowań w Polsce utrzymuje się na bardzo niskim poziomie. W 2023r. potwierdzono 4 przypadki zakażenia, a w 2024r. liczba ta wynosiła 8. Program eliminacji różyczki jest koordynowany przez Światową Organizację Zdrowia od 2005r.

Różyczka jest bardzo poważną chorobą, a grupą osób które muszą na nią szczególnie uważać są kobiety w ciąży. Zakażenie w pierwszych tygodniach ciąży może prowadzić do obumarcia płodu i poronienia. Niestety nie istnieją leki, jakie można zastosować w celu jej zwalczenia, ale szczepionki umożliwiają skuteczną ochronę. Aktualnie występuje w Polsce niewiele potwierdzonych przypadków zakażeń, a od 2005r. Światowa Organizacja Zdrowia koordynuje program eliminacji tej choroby.

Bibliografia:

• Interna Szczeklika 2022, Medycyna Praktyczna, Kraków, 2022
• Kozubski W., Liberski P. P., Neurologia. Podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2014
• Zespół różyczki wrodzonej – opis przypadku i przegląd piśmiennictwa, [online] https://www.mp.pl/szczepienia/praktyka/przypadki/315888,zespol-rozyczki-wrodzonej-opis-przypadku-i-przeglad-pismiennictwa, [dostęp: 10.12.2025r.]
• Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2023 roku, https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2023/Ch_2023.pdf, [dostęp: 10.12.2025r.]
• Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2024 roku, https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2024/Ch_2024.pdf, [dostęp: 10.12.2025r.]
• Różyczka, [online] https://www.gov.pl/web/gis/rozyczka, [dostęp: 10.12.2025r.]
• Różyczka w Polsce – cała prawda o…, [online] https://szczepienia.pzh.gov.pl/rozyczka-w-polsce-cala-prawda-o/, [dostęp: 10.12.2025r.]
• Ospa prawdziwa, [online] https://pl.wikipedia.org/wiki/Ospa_prawdziwa, [dostęp: 10.12.2025r.]
• Akcja edukacyjna SZCZEPIMY DLA ZDROWIA, [online] https://www.gov.pl/web/psse-warszawa/akcja-edukacyjna-szczepimy-dla-zdrowia2, [dostęp: 10.12.2025r]
  MAMy zdrowie, bo mamy szczepienia!, [online] https://szczepienia.pzh.gov.pl/mamy-zdrowie-bo-mamy-szczepienia-2/, [dostęp: 10.12.2025r.]

Autorka artykułu: Beata Ziembla
Artykuł powstał w ramach wolontariatu w obszarze promocji zdrowia na rzecz Fundacji Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie „O ZDROWIE DZIECKA”. 

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady. Zawarte w nim wskazówki mają na celu pogłębianie wiedzy i świadomości czytelnika, jednak każdorazowe wdrożenie opisanych rozwiązań lub metod powinno być poprzedzone konsultacją ze specjalistą w danej dziedzinie. Tylko indywidualne podejście oraz opinia eksperta zapewnią bezpieczeństwo i adekwatność stosowania się do przedstawionych w artykule zaleceń.