Nadwzroczność należy do wad refrakcji charakteryzujących się skupianiem wiązki promieni poza siatkówką. Osoby cierpiące na nadwzroczność postrzegają za niewyraźne zarówno przedmioty znajdujące się blisko jak i daleko (szczególnie dotyczy to blisko położonych obiektów). Nieskorygowanie wady sprawia, że dzieci mają problem z pisaniem i czytaniem, co zniechęca je do czytania i powoduje gorsze wyniki w nauce.

CO TO JEST NADWZROCZNOŚĆ?

Mianem nadwzroczności określany jest stan, w przypadku którego promienie świetlne przechodzące przez oko są skupiane za siatkówką (najbardziej wewnętrzną warstwą ściany gałki ocznej zawierającej komórki światłoczułe). W wyniku tego obiekty położone zarówno blisko jaki i daleko są niewyraźne. W prawidłowych warunkach wspomniany proces powinien mieć miejsce na siatkówce. Najczęstszym powodem nieprawidłowego miejsca skupiania światła jest zbyt krótka oś gałki ocznej. Innymi określeniami, jakie można wykorzystać podczas opisywania tego stanu jest dalekowzroczność i hipermetropia.

Ważny zwrócenia uwagi jest fakt, że nadwzroczność może występować fizjologicznie a grupą wiekową, której to dotyczy są noworodki (nadwzroczność fizjologiczna). Na ogół nie wymaga korekcji. Spowodowana jest zbyt krótką osią gałki ocznej i zmniejsza się wraz z jej wzrostem. Ostateczna długość osi przednio-tylnej gałki ocznej osiągana jest między 6. a 8. rokiem życia dziecka. Nadwzroczność występuje u 20% dorosłych, natomiast w przypadku małych dzieci liczba ta osiąga 90%.

Z JAKICH ELEMENTÓW SKŁADA SIĘ LUDZKIE OKO?

Oko stanowi bardzo wyspecjalizowany i istotny narząd zmysłu, który wspólnie m.in. z pewnymi ośrodkami zlokalizowanymi w korze mózgu umożliwia powstanie trójwymiarowego obrazu otaczającego świata. Połącznie z mózgowiem możliwe jest poprzez nerw wzrokowy, którego początek znajduje się na tylnej powierzchni gałki ocznej. Dla prawidłowego funkcjonowania oka istotne są również narządy dodatkowe, takie jak: mięśnie gałki ocznej, spojówka, narząd łzowy, powieki i brwi.

Kształt gałki ocznej można porównać do kuli, której średnica wynosi około 24 mm. Jej ściana jest zbudowana z trzech warstw (błona włóknista, błona naczyniowa i siatkówka) a w jej przestrzeni można wyróżnić pewne komory wypełnione płynem. Najbardziej zewnętrzną warstwą gałki ocznej jest błona włóknista. Jej przednią część stanowi przezroczysta rogówka, natomiast tylna część określana jest mianem twardówki i ma biały kolor. W twardówce znajduje się dużo włókien umożliwiających utrzymanie sztywności i kulistego kształtu gałki ocznej. Dla porównanie rogówka odpowiada za skupianie promieni na siatkówce (tej funkcji uczestniczy również soczewka).

Bardziej wewnętrznie niż błona włóknista występuje błona naczyniowa składająca się z następujących elementów: tęczówki, ciała rzęskowego oraz znajdującej się z tyłu naczyniówki (jej funkcją jest odżywienie zewnętrznych warstw siatkówki). Tęczówka porównywana jest do przesłony znajdującej się w obiektywie aparatu i jej funkcją jest regulacja ilości światła dostającej się do wnętrza gałki ocznej. Ma ona kształt pierścienia, a o szerokości decydują panujące warunki naświetlenia. Przykładowo, jeżeli jest jasno to konieczna jest redukcja ilości światła dostającego się do wnętrza oka i z tego powodu dochodzi do zwężenia źrenicy (otworu w centrum tęczówki). Najbardziej wewnętrzną warstwą ściany gałki ocznej jest siatkówka. Zawiera ona komórki światłoczułe: komórki pręcikonośne (widzenie o zmierzchu) i komórki czopkonośne (widzenie ostre).

Możliwe jest wyróżnienie trzech komór w obrębie oka. Komora przednia jest przestrzenią zlokalizowaną pomiędzy rogówką a tęczówką i wypełniona jest cieczą wodnistą. Komora tylna znajduje się pomiędzy tęczówką a ciałem szklistym i oprócz cieczy wodnistej występują w niej również włókienka przymocowane do soczewki. W skład komory ciała szklistego wchodzi przestrzeń gałki ocznej zlokalizowana za tylną powierzchnią soczewki.

KTÓRE ELEMENTY OKA SĄ SZCZEGÓLNIE WAŻNE W PRZYPADKU NADWZROCZNOŚCI?

W przypadku nadwzroczności dochodzi do zaburzenia skupiania promieni świetlnych na siatkówce. W związku z powyższym szczególnie istotne są elementy oka wchodzące w skład jego układu optycznego i są nimi: rogówka, przednia komora oka, soczewka i ciało szkliste. Należy również zwrócić uwagę, że to właśnie rogówka w największym stopniu załamuje światło.

JAKIE SĄ RODZAJE NADWZROCZNOŚCI?

Wyróżnianych jest kilka rodzajów nadwzroczności: nadwzroczność ukryta, nadwzroczność ujawniona, nadwzroczność całkowita i krótkowzroczność pozorna.

Czymś, co charakteryzuje oko dziecka jest jego duża zdolność do przystosowania się do ostrego widzenia z bliska, która maleje z wiekiem. Pozwala ona dzieciom i młodzieży całkowicie kompensować występującą nadwzroczność i ten stan określa się mianem nadwzroczności ukrytej. Rodzajem akomodacji, który narasta wraz z wiekiem w związku ze zmniejszającą się zdolnością akomodacji jest nadwzroczność ujawniona. Nadwzroczność całkowita występuje u osób około 45 roku życia.

Krótkowzroczność pozorna to sytuacja, w której oko nadwzroczne staje się czynnościowo krótkowzroczne w wyniku stałego skurczu mięśnia akomodacyjnego prowadzącego do skurczu akomodacji.

JAKIE OBJAWY MOGĄ ŚWIADCZYĆ O NADWZROCZNOŚCI?

Brak objawów nie oznacza, że problem nie występuje. Nasilona praca mięśni oka może doprowadzić do: nieostrego widzenia (zwłaszcza przedmiotów znajdujących się blisko), tępego bólu oczu, łzawienia, przemęczenia oczu i bólu głowy. Podczas czytania może występować podwójne widzenie i mrużenie oczu. Objawami, jakie można zauważyć u dzieci jest pocieranie oczu, wykazywanie niechęci do czytania, gorsze wyniki w nauce i trudność w dorównywaniu innym. Wszystko to sprawia, że w przypadku nieskorygowania wady dzieci nie lubią chodzić do szkoły ani czytać książek, ponadto może u nich wystąpić ezoforia (zez ukryty) lub zez jawny.

DO JAKIEGO LEKARZA NALEŻY SIĘ UDAĆ W CELU JEJ ZDIAGNOZOWANIA?

W przypadku podejrzenia nadwzroczności u swojego dziecka należy się udać do okulisty w celu zbadania jego wzroku.

JAKIE BADANIA SĄ WYKONYWANE?

Aby zdiagnozować nadwzroczność niezbędne jest wykonanie pewnych badań, do których należy badanie ostrości wzroku i badanie wad refrakcji (metoda subiektywna, obiektywna i autorefraktometria).

Badanie ostrości wzroku jest podstawowym badaniem narządu wzroku i wymaga współpracy pacjenta. W trakcie wykonywania badania zasłaniane jest jedno oko osoby badanej a za pomocą drugiego czyta ona z odpowiedniej odległości znaki wydrukowane na białej tablicy.

Podczas oceniania wzroku metodą subiektywną (metodą Dondersa) badany patrzy w dal przez oprawki okularowe, do których są wkładane soczewki o różnej mocy i określa kiedy obraz jest najostrzejszy. Metoda ta wymaga współpracy osoby badanej. Istnieje pewien problem podczas wykonywania tego badania u dzieci i jest on związany z silną zdolnością akomodacji oka występującą u dzieci (zdolność soczewki oka do zmiany jej mocy dzięki czemu możliwe jest wyraźne widzenie z różnej odległości).

Metoda obiektywnego badania wady refrakcji (skiaskopia) wymaga farmakologicznego porażenia akomodacji (w przypadku dzieci lek podaje się przez kilka dni przed badaniem). Wykonując badanie wykorzystuje się skiaskop/retinoskop będący źródłem światła lub płaskie lusterko, które odbija światło lampy znajdującej się za badanym. Następnie odbite promienie rzutuje na dno oka w wyniku czego obserwowane jest pojawienie się czerwonego blasku w obrębie źrenicy. Podczas badania stosuje się listewki z soczewkami o różnej mocy. Aby je przeprowadzić u dzieci niezbędne jest zastosowanie pewnych leków porażających akomodację (są one podawane w postaci kropel do oczu).

Autorefraktometria jest zautomatyzowanym przez komputer sposobem badania wady refrakcji. W swoim procesie opiera się o zasadę skiaskopii. Wykorzystuje ona promieniowanie podczerwone. Stosuje się ją w badaniach wstępnych i przesiewowych.

Z czasem moc łamiąca rogówek i soczewek się zmienia dlatego też badania powinny być powtarzane raz w roku.

W JAKI SPOSÓB MOŻNA SKORYGOWAĆ WADĘ?

Korekcja okularowa jest podstawowym sposobem korekcji nadwzroczności. Stosuje się soczewki skupiające oznaczane znakiem plus (+) i mają one wypukły kształt. W przypadku dzieci istotne jest uwzględnienie kilku aspektów technicznych podczas wyboru okularów: szkła powinny być lekkie, nietłukące się a wybór oprawek też powinien być przemyślany. Dodatkowo danie dziecku możliwości wyboru ładnych opraw okularowych sprawia, że nie wstydzą się nosić okularów a nawet mogą być z nich dumne.

Inną popularną formą korekcji astygmatyzmu są soczewki kontaktowe. W przeciwieństwie do okularów nie zawężają one pola widzenia. Wybierane są głównie ze względów estetycznych, ale istnieją pewne sytuacje kiedy są wskazane przez lekarza: róźnowzroczność znacznego stopnia, wysoka krótkowzroczność, bezsoczewkowość.

Innym możliwym postępowaniem jest chirurgiczna korekcja wad refrakcji. Elementami oka, które może objąć zabieg są rogówka i soczewka, a większość metod dotyczy rogówki. Jedną z metod jest fotokeratektomia refrakcyjna, podczas której za pomocą lasera usuwa się część zrębu rogówki na jej średnim obwodzie, dzięki czemu dochodzi do uwypuklenia szczytu rogówki. Inną przykładową metodą jest wprowadzenie do oka dodatkowej soczewki zmieniającej jego moc optyczną (soczewki fakijne). Aby przeprowadzić zabieg niezbędna jest stabilna wada refrakcji oraz ukończenie 18-21 roku życia. Najważniejszymi przeciwskazaniami do przeprowadzenia zabiegu jest: postępująca wada refrakcji, choroby skutkujące upośledzeniem gojenia się rany, aktywne zapalenie w obrębie przedniego odcinka oka i zespół suchego oka.

CZY MOŻNA COŚ ZROBIĆ ABY UNIKNĄĆ ZACHOROWANIA?

Niestety nie istnieją żadne działania, które mogłyby zapobiec zachorowaniu na nadwzroczność. Jednakże istotne jest wczesne wykrycie wady i podjęcie pewnych działań, jakimi są: odpowiednia korekcja i okresowa kontrola okulistyczna.

Nadwzroczność podobnie do krótkowzroczności i astygmatyzmu należy do wad refrakcji, w przypadku których obraz skupiany jest poza siatkówką. Osoby cierpiące na nadwzroczność postrzegają za niewyraźne zarówno przedmioty znajdujące się blisko jak i daleko. Wyróżnianych jest kilka rodzajów nadwzroczności, ale ważne jest również zaznaczenie, że istnieje możliwość istnienia fizjologicznej nadwzroczności (u noworodków i zazwyczaj nie wymaga korekcji). Objawami nadwzroczności może być: nieostre widzenia, tępy ból oczu, łzawienie, przemęczenie oczu i bólu głowy, podwójne widzenie i mrużenie oczu podczas czytania, pocieranie oczu, wykazywanie niechęci do czytania, gorsze wyniki w nauce i trudność w dorównywaniu innym.

Bibliografia:

• Niżankowska M. H., Podstawy kliniczne, Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa, 2007
• Grzybowki A., Okulistyka, Edra Urban & Partner, Wrocław 2018
• Hyperopia (Farsightedness), [online] https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/hyperopia-farsightedness [dostęp: 12.04.2026r.]
• Nadwzroczność, [online] https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/wadywzroku/74691,nadwzrocznosc, [dostęp: 12.04.2026r.]

Autorka artykułu: Beata Ziembla
Artykuł powstał w ramach wolontariatu w obszarze promocji zdrowia na rzecz Fundacji Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie „O ZDROWIE DZIECKA”. 

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady. Zawarte w nim wskazówki mają na celu pogłębianie wiedzy i świadomości czytelnika, jednak każdorazowe wdrożenie opisanych rozwiązań lub metod powinno być poprzedzone konsultacją ze specjalistą w danej dziedzinie. Tylko indywidualne podejście oraz opinia eksperta zapewnią bezpieczeństwo i adekwatność stosowania się do przedstawionych w artykule zaleceń.