Osoby cierpiące na astygmatyzm postrzegają za niewyraźne zarówno przedmioty znajdujące się blisko jak i daleko a podczas patrzenia na światło mogą widzieć wokół niego pewne dodatkowe elementy, takie jak: blask, aureolę, czy wzory przypominające gwiazdy.

 CO TO JEST ASTYGMATYZM?

Astygmatyzm należy do wad refrakcji i jest to sytuacja, w której obserwowany punkt tworzy na siatkówce obraz dwupunktowy (ten sam obraz jest skupiany w kilku różnych odległościach od siatkówki, co sprawia, że powstaje kilka wersji tego samego obrazu a ich nałożenie powoduje zamazanie obserwowanego obrazu). Spowodowane jest to przez zaburzenie standardowo występującego idealnego kulistego kształtu rogówki i soczewki. W wyniku tych nieprawidłowości osoba z astygmatyzmem postrzega za niewyraźne zarówno przedmioty znajdujące się blisko jak i daleko. Innym słowem, jakie można użyć w celu określenia tego stanu jest niezborność.

Najczęstszą przyczyną astygmatyzmu jest zbyt wypukła rogówka oka (stanowi ona przednią część zewnętrznej warstwy oka), ale może być ona również nieregularna. Zaburzenia mogą również dotyczyć soczewki. Innymi przyczynami mogącymi wywołać astygmatyzm są: urazy oka, wywieranie zbyt dużego ciśnienia na oko przez powieki, komplikacje po zabiegach na oku, jęczmień, a także stożek rogówki i stożek soczewki.

Z JAKICH ELEMENTÓW SKŁADA SIĘ LUDZKIE OKO?

Oko stanowi bardzo wyspecjalizowany i istotny narząd zmysłu, który wspólnie m.in. z pewnymi ośrodkami zlokalizowanymi w korze mózgu umożliwia powstanie trójwymiarowego obrazu otaczającego świata. Połącznie z mózgowiem możliwe jest poprzez nerw wzrokowy, którego początek znajduje się na tylnej powierzchni gałki ocznej. Dla prawidłowego funkcjonowania oka istotne są również narządy dodatkowe, takie jak: mięśnie gałki ocznej, spojówka, narząd łzowy, powieki i brwi.

Kształt gałki ocznej można porównać do kuli, której średnica wynosi około 24 mm. Jej ściana jest zbudowana z trzech warstw (błona włóknista, błona naczyniowa i siatkówka) a w jej przestrzeni można wyróżnić pewne komory wypełnione płynem. Najbardziej zewnętrzną warstwą gałki ocznej jest błona włóknista. Jej przednią część stanowi przezroczysta rogówka, natomiast tylna część określana jest mianem twardówki i ma biały kolor. W twardówce znajduje się dużo włókien umożliwiających utrzymanie sztywności i kulistego kształtu gałki ocznej. Dla porównanie rogówka odpowiada za skupianie promieni na siatkówce (tej funkcji uczestniczy również soczewka).

Bardziej wewnętrznie niż błona włóknista występuje błona naczyniowa składająca się z następujących elementów: tęczówki, ciała rzęskowego oraz znajdującej się z tyłu naczyniówki (jej funkcją jest odżywienie zewnętrznych warstw siatkówki). Tęczówka porównywana jest do przesłony znajdującej się w obiektywie aparatu i jej funkcją jest regulacja ilości światła dostającej się do wnętrza gałki ocznej. Ma ona kształt pierścienia, a o szerokości decydują panujące warunki naświetlenia. Przykładowo, jeżeli jest jasno to konieczna jest redukcja ilości światła dostającego się do wnętrza oka i z tego powodu dochodzi do zwężenia źrenicy (otworu w centrum tęczówki). Najbardziej wewnętrzną warstwą ściany gałki ocznej jest siatkówka. Zawiera ona komórki światłoczułe: komórki pręcikonośne (widzenie o zmierzchu) i komórki czopkonośne (widzenie ostre).

Możliwe jest wyróżnienie trzech komór w obrębie oka. Komora przednia jest przestrzenią zlokalizowaną pomiędzy rogówką a tęczówką i wypełniona jest cieczą wodnistą. Komora tylna znajduje się pomiędzy tęczówką a ciałem szklistym i oprócz cieczy wodnistej występują w niej również włókienka przymocowane do soczewki. W skład komory ciała szklistego wchodzi przestrzeń gałki ocznej zlokalizowana za tylną powierzchnią soczewki.

JAKIE SĄ RODZAJE ASTYGMATYZMU?

Jeden z podziałów astygmatyzmu wyróżnia astygmatyzm: niezłożony, złożony i mieszany. Natomiast inny podział mówi o astygmatyzmie regularnym i nieregularnym.

Podczas omawiania astygmatyzmu istotne są południki (analogiczne do tych stosowanych w geografii podczas opisu kuli ziemskiej). Dwa południki są określane mianem głównych. Są one położone względem siebie prostopadle i wyznaczają oś astygmatyzmu. Jeżeli główne południki są względem siebie prostopadle to stan ten się określa się mianem astygmatyzmu regularnego, a gdy nie są prostopadłe to mowa o astygmatyzmie nieregularnym.

Rodzajem astygmatyzmu, który można skorygować samą soczewką cylindryczną jest astygmatyzm niezłożony. W przypadku astygmatyzmu złożonego i mieszanego konieczne jest połączenie soczewki sferycznej z cylindryczną.

DO JAKIEGO LEKARZA NALEŻY SIĘ UDAĆ W CELU ZDIAGNOZOWANIA ASTYGMATYZMU?

W przypadku podejrzenia astygmatyzmu u swojego dziecka należy się udać do okulisty w celu zbadania jego wzroku.

JAKIE BADANIA SĄ WYKONYWANE?

Aby zdiagnozować astygmatyzm niezbędne jest wykonanie pewnych badań, do których należy badanie ostrości wzroku i badanie wad refrakcji (metoda subiektywna, obiektywna i autorefraktometria).

Badanie ostrości wzroku jest podstawowym badaniem narządu wzroku i wymaga współpracy pacjenta. W trakcie wykonywania badania zasłaniane jest jedno oko osoby badanej a za pomocą drugiego czyta ona z odpowiedniej odległości znaki wydrukowane na białej tablicy.

Podczas oceniania wzroku metodą subiektywną (metodą Dondersa) badany patrzy w dal przez oprawki okularowe, do których są wkładane soczewki o różnej mocy i określa, kiedy obraz jest najostrzejszy. Metoda ta wymaga współpracy osoby badanej. Istnieje pewien problem podczas wykonywania tego badania u dzieci i jest on związany z silną zdolnością akomodacji oka występującą u dzieci (zdolność soczewki oka do zmiany jej mocy, dzięki czemu możliwe jest wyraźne widzenie z różnej odległości).

Metoda obiektywnego badania wady refrakcji (skiaskopia) wymaga farmakologicznego porażenia akomodacji (w przypadku dzieci lek podaje się przez kilka dni przed badaniem). Wykonując badanie wykorzystuje się skiaskop/retinoskop będący źródłem światła lub płaskie lusterko, które odbija światło lampy znajdującej się za badanym. Następnie odbite promienie rzutuje na dno oka w wyniku, czego obserwowane jest pojawienie się czerwonego blasku w obrębie źrenicy. Podczas badania stosuje się listewki z soczewkami o różnej mocy. Aby je przeprowadzić u dzieci niezbędne jest zastosowanie pewnych leków porażających akomodację (są one podawane w postaci kropel do oczu).

Autorefraktometria jest zautomatyzowanym przez komputer sposobem badania wady refrakcji. W swoim procesie opiera się o zasadę skiaskopii. Wykorzystuje ona promieniowanie podczerwone. Stosuje się ją w badaniach wstępnych i przesiewowych.

W JAKI SPOSÓB MOŻNA SKORYGOWAĆ WADĘ?

Podstawową formą korekcji wady wzroku w astygmatyzmie jest korekcja okularowa. Wymaga zastosowania dwóch rodzajów soczewek: sferycznej (soczewki skupiające i rozpraszające, takie jak te stosowane podczas korekcji krótkowzroczności lub nadwzroczności) i cylindrycznej (o cylindrycznej krzywiźnie łamiącej, służą do skorygowania różnicy refrakcji w głównych przekrojach oka). Rodzajem astygmatyzmu, który można skorygować samą soczewką cylindryczną jest astygmatyzm niezłożony. W przypadku astygmatyzmu złożonego i mieszanego konieczne jest połączenie soczewki sferycznej z cylindryczną. Istnieją pewne sytuacje, kiedy okularowa korekcja astygmatyzmu może być nie akceptowalna przez pacjenta i są nimi: brak korekcji wady w młodości oraz pojawienie się wady w starszym wieku.

W przypadku dzieci istotne jest uwzględnienie kilku aspektów technicznych podczas wyboru okularów: szkła powinny być lekkie, nietłukące się a wybór oprawek też powinien być przemyślany. Dodatkowo danie dziecku możliwości wyboru ładnych opraw okularowych sprawia, że nie wstydzą się nosić okularów a nawet mogą być z nich dumne.

Inną popularną formą korekcji astygmatyzmu są soczewki kontaktowe. W przeciwieństwie do okularów nie zawężają one pola widzenia. Wybierane są głównie ze względów estetycznych, ale istnieją pewne sytuacje, kiedy są wskazane przez lekarza. Zastosowanie soczewek kontaktowych w przypadku astygmatyzmu skośnego i nieregularnego pozwala na uzyskanie lepszych efektów niż podczas stosowania korekcji okularowej. Pozwalają one również uzyskać lepszą ostrość wzroku poprzez wyrównywanie powierzchni rogówki w przypadku astygmatyzmu rogówkowego, wrodzonego, pourazowego, pozapalnego i po zabiegach chirurgicznych.

Z czasem astygmatyzm może się zmieniać, dlatego też niezwykle istotne są okresowe kontrole okulistyczne (przynajmniej raz w roku).

Innym możliwym postępowaniem jest chirurgiczna korekcja wad refrakcji. Elementami oka, które może objąć zabieg są rogówka i soczewka, a większość metod dotyczy rogówki. Aby przeprowadzić zabieg niezbędna jest stabilna wada refrakcji oraz ukończenie 18-21 roku życia. Najważniejszymi przeciwskazaniami do przeprowadzenia zabiegu jest: postępująca wada refrakcji, choroby skutkujące upośledzeniem gojenia się rany, aktywne zapalenie w obrębie przedniego odcinka oka i zespół suchego oka.

Astygmatyzm należy do wad refrakcji i spowodowany jest utratą przez rogówkę lub soczewkę idealnego kulistego kształtu. Jego najczęstszą przyczyną jest zbyt wypukła rogówka oka. Osoba z astygmatyzmem będzie postrzegać za niewyraźne zarówno przedmioty znajdujące się blisko, jak i daleko. Wyróżnia się astygmatyzm niezłożony, złożony i mieszany, a także regularny i nieregularny. Istnieją pewne badania, które można przeprowadzić w celu jego zdiagnozowania. Możliwa jest korekcja wady za pomocą okularów, soczewek kontaktowych oraz dzięki zabiegowi chirurgicznemu.

Bibliografia:

• Niżankowska M. H., Podstawy kliniczne, Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa, 2007
• Grzybowki A., Okulistyka, Edra Urban & Partner, Wrocław 2018
• Astygmatyzm (niezborność), [online] https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/wadywzroku/83545,astygmatyzm-niezbornosc, [dostęp: 16.04.2026r.]
• Astigmatism, [online] https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/8576-astigmatism, [dostęp: 16.04.2026r.]

Autorka artykułu: Beata Ziembla
Artykuł powstał w ramach wolontariatu w obszarze promocji zdrowia na rzecz Fundacji Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie „O ZDROWIE DZIECKA”. 

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady. Zawarte w nim wskazówki mają na celu pogłębianie wiedzy i świadomości czytelnika, jednak każdorazowe wdrożenie opisanych rozwiązań lub metod powinno być poprzedzone konsultacją ze specjalistą w danej dziedzinie. Tylko indywidualne podejście oraz opinia eksperta zapewnią bezpieczeństwo i adekwatność stosowania się do przedstawionych w artykule zaleceń.