Nadczynność tarczycy u dzieci i młodzieży to zaburzenie, w którym gruczoł produkuje zbyt dużo hormonów, wpływających na metabolizm, pracę narządów oraz rozwój organizmu. Ich nadmiar może powodować różnorodne objawy, między innymi przyspieszone bicie serca, nadpobudliwość i trudności z koncentracją. Ponieważ symptomy bywają nieoczywiste, warto znać podstawowe informacje o chorobie, by móc odpowiednio wcześnie rozpoznać niepokojące sygnały i skonsultować je z lekarzem.

Nadczynność tarczycy jest stanem charakteryzującym się zwiększonym wydzielaniem hormonów tarczycy. Wspomniane hormony wpływają na syntezę i katabolizm (rozpad) białek oraz termogenezę (proces wytwarzania ciepła przez organizm), a także mają istotne znaczenie w prawidłowym rozwoju organizmu. Objawy nadczynności dotyczą wielu układów narządów, a nie podjęcie odpowiedniego leczenia prowadzi do rozwoju groźnego stanu, jakim jest przełom hipermetaboliczny.

CO TO JEST NADCZYNNOŚĆ TARCZYCY?

Nadczynność tarczycy jest stanem, podczas którego obserwowane jest zwiększone wydzielanie hormonów tarczycy przekraczające aktualne zapotrzebowanie tkankowe. Istnieje kilka podziałów nadczynności tarczycy a jeden z nich wyróżnia nadczynność jawną i utajoną. Jawna nadczynność tarczycy charakteryzuje się obecnością objawów oraz osiągnięciem przez hormony tarczycy stężeń przekraczających górną granicę normy. U osób z utajoną nadczynnością tarczycy nie występują objawy lub są one dyskretne, a stężenia hormonów tarczycy jeszcze są prawidłowe. Czynnikiem, jaki wskazuje na utajoną formę nadczynności tarczycy jest obniżone stężenie TSH.

Z JAKICH ELEMENTÓW SKŁADA SIĘ TARCZYCA?

Tarczyca należy do gruczołów wydzielania wewnętrznego i ma ciemno-brązowo-czerwony kolor. Wydziela hormony, które wpływają na metabolizm organizmu oraz regulują funkcje poszczególnych narządów. Tarczyca jest pojedynczym gruczołem. Znajduje się w dolnej połowie przedniej powierzchni szyi do przodu od tchawicy. Składa się z dwóch płatów (prawego i lewego) o jajowatym kształcie połączonych mniejszą częścią nazywaną węziną. Jej kształt można porównać do półksiężyca albo litery „H”. U części osób występuje dodatkowy płat nazywany płatem piramidowym. Odchodzi on od górnego brzegu tarczycy i jest pozostałością po występującej w wieku płodowym strukturze (dolnym odcinku przewodu tarczowo-językowego). Podstawową jednostką czynnościową i strukturalną tarczycy są pęcherzyki wypełnione koloidem. Zawiera on zarówno białka stanowiące rusztowanie, jak i gotowe hormony tarczycy.

Nawet w warunkach fizjologicznych obserwowane są duże wahania dotyczące wielkości tarczycy. Wspomniany narząd jest większy u kobiet niż u mężczyzn, a jej przeciętna waga w tej drugiej grupie oceniana jest na 17-20g. W przypadku grupy wiekowej, jaką są noworodki, omawiany gruczoł wydzielania wewnętrznego osiąga wagę 1,5-3g. Po urodzeniu jego masa zmniejsza się a następnie wyrównuje w pierwszym roku życia. Jej wzrost postępuje w kolejnych latach i około 18. roku życia osiąga przeciętną wagę obserwowaną u dorosłych.

JAKIE HORMONY WYDZIELA TARCZYCA I JAK WPŁYWAJĄ ONE NA ORGANIZM?

Tarczyca wydziela hormony tarczycy i są nimi tyroksyna (T4) i trijodotyronina (T3). Ich wydzielanie jest pobudzane przez hormon wydzielany przez przysadkę tyreotropinę (TSH). Hormony tarczycy prowadzą do zwiększenia syntezy i katabolizmu (rozpad) białek oraz stymulują termogenezę (proces wytwarzania ciepła przez organizm). Mają również istotne znaczenie w prawidłowym rozwoju organizmu. Są niezbędnie do prawidłowego rozwoju ośrodkowego układu nerwowego, wzrostu kości na długość oraz w przebiegu dojrzewania płciowego.

JAKI PIERWIASTEK JEST NIEZBĘDNY DO PRODUKCJI HORMONÓW TARCZYCY?

Pierwiastkiem niezbędnym do produkcji hormonów tarczycy jest jod. Skutkiem niedoboru jodu jest zmniejszona synteza hormonów tarczycy. Fizjologiczne dobowe zapotrzebowanie na jod dorosłego człowieka wynosi 150 μg. Zapotrzebowanie to jest większe w przypadku ciąży i laktacji. W skład polskiego modelu profilaktyki jodowej wchodzi: powszechne, obowiązkowe jodowanie soli kuchennej (NaCl) za pomocą jodku potasu (KI), obowiązkowe jodowanie mieszanek mlekozastępczych dla niemowląt, zalecenie zwiększenia spożycia nośników jodu (jaja, ryby morskie, mleko, warzywa, owoce) i zalecenie przyjmowania dodatkowej dawki jodu w czasie ciąży i laktacji.

JAKIE SĄ OBJAWY NADCZYNNOŚCI TARCZYCY?

Hormony tarczycy wpływają na wiele różnych tkanek organizmu, dlatego też objawy nadczynności tarczycy pochodzą z wielu układów. Nadmierna ilość hormonów tarczycy wpływa na stan psychiczny i układ nerwowy prowadząc do drażliwości, niepokoju, lęku, płaczliwości, pobudzenia psychoruchowego, trudności w skupieniu uwagi, bezsenności. Rzadko skutkuje pojawieniem się objawów psychotycznych. Skóra osób dotkniętych tą chorobą jest ciepła, rumieni się i wykazuje zwiększoną potliwością. Zauważane jest również łatwe wypadanie włosów oraz osłabienie i męczliwość. Chory może zauważyć kołatanie serca a czasem objawy niewydolności serca. Wiele osób z ciężką nadczynnością tarczycy zgłasza występowanie u siebie objawów duszności. Hormony tarczycy wpływają również na układ pokarmowy, a ich nadmiar prowadzi do oddawania częstych stolców oraz biegunek będących wynikiem przyśpieszonego opróżniania żołądka i szybkiego pasażu jelitowego. Zauważane jest też zmniejszenie masy ciała, łagodny wielomocz oraz zaburzenia związane z układem rozrodczym.

JAKIE BADANIA SĄ WYKONYWANE PODCZAS DIAGNOZOWANIA NADCZYNNOŚCI TARCZYCY?

Wyniki badań laboratoryjnych są kluczowe podczas rozpoznawania nadczynności tarczycy. Podczas badań oznaczane jest stężenie TSH (pobudza wydzielanie hormonów tarczycy, wzrost ilości hormonów tarczycy zwrotnie hamuje wydzielanie TSH prowadząc do zmniejszenia jego stężenia), stężenie hormonów tarczycy (FT3, FT4) oraz odpowiedź na TRH (TRH zwiększa wydzielanie TSH). Istotne są również inne badania laboratoryjne, takie jak morfologia krwi obwodowej, lipidogram, stężenie białka w surowicy i inne. Możliwe jest także wykonanie badania EKG w celu wykrycia zaburzeń rytmu serca oraz przeprowadzenie badania obrazowego tarczycy (USG).

W JAKI SPOSÓB JEST LECZONA NADCZYNNOŚĆ TARCZYCY?

Wybór metody leczenia nadczynności tarczycy uzależniony jest od indywidualnego stanu danego pacjenta oraz jego decyzji. Wyróżniane są 3 możliwe sposoby i są nimi: leczenie farmakologiczne, leczenie jodem promieniotwórczym, leczenie operacyjne.

CO TO JEST CHOROBA GRAVESA I BASEDOWA?

Choroba Gravesa i Basedowa należy do chorób autoimmunologicznych, co oznacza, że układ odpornościowy działa nieprawidłowo i zaczyna tworzyć przeciwciała skierowane przeciwko tkankom własnego organizmu. Przeciwciała występujące w tej chorobie są skierowane przeciwko znajdującym się w tarczycy receptorom dla TSH (TSH pobudza wydzielanie hormonów tarczycy), co prowadzi do zwiększenia ilości hormonów tarczycy a tym samym objawów nadczynności tarczycy.

CZYM JEST WRODZONA NADCZYNNOŚĆ TARCZYCY?

Wrodzona nadczynność tarczycy jest zespołem objawów występujących u noworodka o zwiększonej ilości hormonów tarczycy. Wyróżniane są jej dwie postacie: przejściowa i przetrwała wrodzona nadczynność tarczycy. Przejściowa nadczynność tarczycy występuje u noworodków matek chorych na chorobę Gravesa-Basedowa i spowodowana jest przez przeciwciała matki przechodzące do dziecka przez łożysko. Przetrwała wrodzona nadczynność tarczycy jest związana z obecnością mutacji w obrębie pewnych genów.

JAKIE OBJAWY MOGĄ ŚWIADCZYĆ O WYSTĘPOWANIU U NOWORODKA WRODZONEJ NADCZYNNOŚCI TARCZYCY?

Należy zwrócić szczególną uwagę są czuwające, hiperaktywne noworodki, które pomimo wzmożonego apetytu nie przybierają prawidłowo na wadze. Innymi występującymi objawami są nadciśnienie tętnicze, żółtaczka, tachykardia i niewydolność serca.

CZY ISTNIEJĄ JAKIEŚ POWIKŁANIA WRODZONEJ NADCZYNNOŚCI TARCZYCY?

Brak lub wdrożenie nieprawidłowego leczenia wrodzonej nadczynności tarczycy prowadzi do opóźnienia rozwoju psychoruchowego, kraniostynostozy i małogłowia.

CZYM JEST NABYTA NADCZYNNOŚĆ TARCZYCY?

Nabyta nadczynność tarczycy jest stanem, gdy tarczyca produkuje za dużo hormonów. Nie występuje ona od urodzenia tylko pojawia się w trakcie życia. Jej częstość występowania u dzieci poniżej 15. roku życia wynosi 0,02-0,04%. Choroba Gravesa-Basedowa odpowiada za 90% przypadków stwierdzanej u dzieci nabytej nadczynności tarczycy.

CO TO JEST PRZEŁOM TARCZYCOWY (HIPERMETABOLICZNY)?

Przełom hipermetaboliczny to sytuacja, gdy u osoby z niewyrównaną nadczynnością tarczycy dochodzi do nagłego załamania równowagi organizmu. Czynnikami, jakie mogą przyczynić się do jego wystąpienia są: zakażenie, uraz, ciężka choroba czy leczenie operacyjne bez wystarczającego przygotowania przeciwtarczycowego. Podczas pełnoobjawowego przełomu tarczycowego obserwowana jest gorączka przekraczająca 38-40^oC, tachykardia (serce bije częściej niż 100 razy na minutę), migotanie przedsionków, objawy niewydolności serca a nawet wstrząs, biegunka, nudności, wymioty, ból brzucha, odwodnienie, pobudzenie a czasem zwiększona senność (nawet śpiączka). Wspomniane objawy poprzedzone są przez: znaczną utratę masy ciała, bezsenność, gorączkę, nasilenie drżenia mięśniowego, nudności oraz wymioty.

Śmiertelność w przebiegu przełomu tarczycowego oceniana jest na 30-50%. Z tego powodu niezwykle ważne jest wczesne i skuteczne leczenie nadczynności tarczycy, a także natychmiastowe podjęcie leczenia po wystąpieniu przełomu.

Nadczynność tarczycy jest stanem, podczas którego obserwowane jest zwiększone wydzielanie hormonów tarczycy przekraczające aktualne zapotrzebowanie tkankowe. Tarczyca wydziela następujące hormony: tyroksynę (T4) i trijodotyroninę (T3). Objawy nadczynności tarczycy dotyczą stanu psychicznego i układu nerwowego, mięśni, skóry, układu krążenia, układu oddechowego, układu pokarmowego, a także układu moczowego czy rozrodczego. Wystąpienie u noworodka pierwotnej nadczynności tarczycy wymaga szybkiego wdrożenia odpowiedniego leczenia. Za 90% przypadków stwierdzanej u dzieci nabytej nadczynności tarczycy odpowiada choroba Gravesa-Basedowa. U osób z niewyrównaną nadczynnością tarczycy może się rozwinąć przełom tarczycowy (hipermetaboliczny) charakteryzujący się śmiertelnością sięgającą 30-50%.

Bibliografia

• Interna Szczeklika 2022, Medycyna Praktyczna, Kraków, 2022
• Bochenek A., Reicher M., Anatomia człowieka. Podręcznik dla studentów i lekarzy, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa, 1989
• Wędrychowicz A., Wrodzona nadczynność tarczycy, w: Pediatria. Tom 3, red. J. J. Pietrzyk, P. Kwinta, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2018
• Kalicka-Kasperczyk A., Nabyta nadczynność tarczycy (hipertyreoza), w: Pediatria. Tom 3, red. J. J. Pietrzyk, P. Kwinta, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2018

Autorka artykułu: Beata Ziembla
Artykuł powstał w ramach wolontariatu w obszarze promocji zdrowia na rzecz Fundacji Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie „O ZDROWIE DZIECKA”. 

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady. Zawarte w nim wskazówki mają na celu pogłębianie wiedzy i świadomości czytelnika, jednak każdorazowe wdrożenie opisanych rozwiązań lub metod powinno być poprzedzone konsultacją ze specjalistą w danej dziedzinie. Tylko indywidualne podejście oraz opinia eksperta zapewnią bezpieczeństwo i adekwatność stosowania się do przedstawionych w artykule zaleceń.