Alergia pokarmowa jest jednym z najczęściej występujących schorzeń u dzieci, które znacząco wpływa na ich codzienne funkcjonowanie i jakość życia. Charakteryzuje się nieprawidłową reakcją układu odpornościowego na spożywany pokarm, co prowadzi do wystąpienia różnorodnych objawów – od łagodnych zmian skórnych po zagrażające życiu reakcje, takie jak wstrząs anafilaktyczny. Problem ten dotyka około 6% dzieci na świecie, a liczba przypadków stale rośnie.

Alergia pokarmowa to nic innego jak nieprawidłowa reakcja układu immunologicznego, która pojawia się w krótkim czasie po spożyciu określonego pokarmu, zawierającego alergen, czyli czynnik, który tę reakcję wyzwolił. Nawet niewielka jego ilość może wywołać objawy w postaci pokrzywki, świądu skóry, obrzęku twarzy, kaszlu, trudności w oddychaniu, nudności, wymiotów, a nawet wstrząsu anafilaktycznego, czyli ciężkiej, uogólnionej reakcji alergicznej, potencjalnie zagrażającej życiu.

Na alergię pokarmową cierpi ok. 3% osób dorosłych i ok. 6% dzieci na świecie. Liczby te stale rosną.

Alergia pokarmowa to najczęstsza przyczyna wstrząsu anafilaktycznego u dzieci!

Alergii pokarmowej nie należy mylić ze znacznie częściej występującą u dzieci nietolerancją pokarmową. W przypadku nietolerancji niewielkie ilości danego pokarmu nie wywołają niepożądanych reakcji, dzieje się to zazwyczaj dopiero przy większych jego ilościach. Jeżeli mamy do czynienia z alergią pokarmową, już niewielkie ilości alergenu mogą być niebezpieczne dla pacjenta.

Alergia pokarmowa należy do tzw. reakcji nadwrażliwości pokarmowej, czyli wystąpienia niepożądanych reakcji organizmu po spożyciu pokarmu tolerowanego przez osobę zdrową. W przypadku nadwrażliwości pokarmowej możemy wyróżnić nadwrażliwość niealergiczną oraz nadwrażliwość alergiczną. W zakresie alergii pokarmowej wyróżniamy:

• alergię pokarmową zależną od przeciwciał IgE, charakteryzującą się szybkim wystąpieniem objawów, zwykle do 2 godzin od spożycia pokarmu zawierającego alergen. Alergen łączy się z przeciwciałem IgE na komórce tucznej (zwanej także mastocytem) występującej w błonie śluzowej przewodu pokarmowego, a następnie uwolnieniem z niej substancji zwanych mediatorami, które odpowiadają za wystąpienie szeregu objawów ze skóry, przewodu pokarmowego, układu oddechowego i układu krążenia.
• alergię pokarmową niezależną od przeciwciał IgE, zależy ona od innych komórek, do tego typu należą głównie zapalenia jelit spowodowane białkiem pokarmowym, tzw. enteropatie.
• mieszaną (mechanizm zależny i niezależny od IgE) – z taką sytuacją mamy do czynienia w przypadku eozynofilowego zapalenia przełyku i atopowego zapalenia skóry.

JAK OBJAWIA SIĘ ALERGIA POKARMOWA?

Alergia pokarmowa może mieć zróżnicowane objawy pochodzące z różnych układów i narządów. Podstawowy podział objawów to podział na objawy:

• SKÓRNE:
  Jest to najczęstsza manifestacja alergii pokarmowej IgE-zależnej. Może to być zaczerwienienie skóry, świąd, pokrzywka, zmiany o charakterze grudek, bąbli, obrzęk naczynioruchowy. Obrzęk naczynioruchowy występuje, gdy stan zapalny obejmuje tkanki położone głębiej, poza powierzchnią skóry i tkanką podskórną. Objaw ten może obejmować obrzęk powiek, twarzy, warg. Pod wpływem alergii IgE-zależnej może pojawić się lub zaostrzyć wcześniej występująca egzema.
• ODDECHOWE:
  Cały układ oddechowy może być objęty procesem zapalnym. Objawy to na przykład katar, zatkany nos, świąd śluzówki nosa, kaszel, świszczący oddech czy trudności z oddychaniem. Niektóre dzieci odczuwają uczucie ścisku w gardle i tzw. poczucie nadchodzącej śmierci. Jest ono związane z uczuciem ścisku, możliwie obrzękiem krtani, czyli stanem utrudniającym oddychanie i stanowiącym bezpośrednie zagrożenie życia. Objaw ten występuje w najcięższej postaci alergii pokarmowej, jaką jest anafilaksja.
• ŻOŁĄDKOWO- JELITOWE:
  Ból brzuszka, nudności, wymioty, biegunka to główne objawy z przewodu pokarmowego występujące w alergii pokarmowej IgE-zależnej. Objawy te zwykle występują szybko, zaraz po spożyciu pokarmu zawierającego alergen lub do 2-4 godzin później. Inne objawy takie jak zaparcia są bardziej charakterystyczne dla alergii IgE-niezależnej.
• SERCOWO-NACZYNIOWE I NEUROLOGICZNE:
  Są to najbardziej poważne objawy alergii pokarmowej, świadczące o ciężkości reakcji. Należą do nich bladość skóry spowodowana niskim ciśnieniem tętniczym, tachykardia, czyli przyspieszona akcja serca czy utrata przytomności.

Najcięższą formą reakcji w przypadku alergii IgE-zależnej jest anafilaksja. Jest to ciężka, ogólnoustrojowa reakcja alergiczna, obejmująca więcej niż jeden układ narządów. Reakcja ta rozpoczyna się szybko i gwałtownie, jeśli nie jest odpowiednio szybko leczona, może być potencjalnie śmiertelna. Charakteryzuje się spadkiem ciśnienia tętniczego, słabo wyczuwalnym pulsem, zasłabnięciem, może dojść nawet do utraty przytomności. W przypadku anafilaksji najskuteczniejszą metodą leczenia jest domięśniowe podanie adrenaliny w autowyzwalaczu lub ampułkostrzykawce.

Rzadko zdarza się, że objawy reakcji występują późno: po 6-8 godzinach od zjedzenia uczulającego pokarmu. Łatwo je zatem przeoczyć lub nie powiązać ich z alergią pokarmową. Jeśli podejrzewamy u dziecka alergię pokarmową w mechanizmie opóźnionym, należy zwrócić uwagę, czy dziecko:

• jest blade i nie ma apetytu,
• ma zaparcia,
• ma przewlekłą biegunkę (może być z domieszkami patologicznymi takimi jak krew, śluz, ropa),
• ma nawracający kaszel,
• ma różnego rodzaju zmiany skórne,
• narzeka na ból brzucha, nudności, okresowo wymiotuje.

Najczęściej alergia pokarmowa o charakterze opóźnionym manifestuje się objawami skórnymi, najczęściej pod postacią atopowego zapalenia skóry, zwłaszcza u niemowląt i małych dzieci.

Inną postacią alergii o mechanizmie opóźnionym jest tzw. FPIES, czyli zapalenie jelit wywołane białkiem pokarmowym. Objawia się ono wystąpieniem gwałtownych, uporczywych wymiotów po 2-6 godzinach od spożycia alergenu lub później. Może również pojawić się biegunka z domieszką krwi. W tym przypadku alergii IgE-niezależnej bardzo ważne jest szybkie rozpoznanie, ponieważ jego brak może prowadzić do niedoborów pokarmowych, a tym samym opóźnienia prawidłowego przyrostu masy ciała dziecka.

Do alergii pokarmowych o mechanizmie mieszanym (natychmiastowy/opóźniony) należy eozynofilowe zapalenie przełyku. Jest to stan zapalny błony śluzowej przełyku wywołany przez białka pokarmowe. Czynnikiem ryzyka są inne choroby alergiczne u pacjenta, np. alergia pokarmowa natychmiastowa, astma, alergiczny nieżyt nosa. Eozynofilowe zapalenie przełyku może mieć wiele różnych objawów, należą do nich zaburzenia połykania, nudności, wymioty, utrata masy ciała oraz zaburzenie prawidłowego wzrastania.

CZYNNIKI RYZYKA WYSTĄPIENIA ALERGII POKARMOWEJ

Istnieje wiele potencjalnych czynników ryzyka alergii pokarmowej u dziecka, najważniejsze z nich to:

• uczulenie na pokarm u dziecka w przeszłości (objawy zawsze mogą powrócić),
• obecne uczulenie na inne alergeny, np. pyłków roślin,
• występowanie chorób alergicznych u członków najbliższej rodziny,
• ciężkie atopowe zapalenie skóry w pierwszych 3 miesiącach życia,
• wiek dziecka – u najmłodszych ryzyko jest największe,
• astma – jeśli współwystępuje z alergią pokarmową stanowi czynnik ryzyka cięższego przebiegu.

Objawy alergii pokarmowej mogą zaostrzać się podczas wysiłku fizycznego lub infekcji.

JAKIE CZYNNIKI MOGĄ WYWOŁAĆ ALERGIĘ POKARMOWĄ?

Alergia może być spowodowana każdym pokarmem. Jednak najczęściej jest to jeden z poniższych pokarmów:

• mleko krowie,
• jajo kurze,
• orzechy i orzeszki ziemne,
• ryby i skorupiaki,
• soja,
• gluten.

Należy jednak pamiętać, że możliwe są reakcje krzyżowe, czyli objawy alergii mogą pojawiać się nie tylko po spożyciu pokarmu uczulającego dziecko, ale również po pokarmach zawierających alergeny podobne budową (czyli np. dziecko uczulone na białka mleka krowiego może mieć objawy alergii również po mleku kozim).

CO ROBIĆ W PRZYPADKU WYSTĄPIENIA OBJAWÓW ALERGII POKARMOWEJ?

Jeśli podejrzewamy alergię pokarmową u dziecka, najlepiej wyeliminować z diety dany alergen i obserwować, czy następuje poprawa aż do czasu wizyty u lekarza, który zdecyduje o dalszych działaniach.

Jeśli objawy alergii wystąpiły nagle w postaci pokrzywki lub obrzęku warg albo twarzy, należy podać dziecku lek przeciwhistaminowy i jak najszybciej skontaktować się z lekarzem. Przy objawach ciężkich, takich jak objawy ze strony układu oddechowego czy wstrząsu anafilaktycznego, należy od razu wezwać Pogotowie Ratunkowe! Tylko jak najszybsza podaż adrenaliny zapobiegnie dalszemu postępowi objawów i może uratować życie dziecka. Jeżeli mamy z kolei do czynienia z objawami alergii pokarmowej typu opóźnionego, wizyta u lekarza nie musi odbyć się w trybie pilnym, jednak nie należy zbyt długo z nią zwlekać, ponieważ nieleczona alergia pokarmowa tego typu może spowodować opóźnienie prawidłowego wzrastania dziecka. Wyjątek stanowią jednak ostre wymioty w przebiegu zapaleń wywołanych białkiem pokarmowym, ponieważ mogą łatwo i szybko doprowadzić do odwodnienia dziecka. W tym przypadku pomoc lekarska powinna być niezwłoczna, możliwie szybko trzeba nawodnić pacjenta.

Podstawowym elementem terapeutycznym w alergii pokarmowej jest wprowadzenie diety eliminacyjnej. Należy pamiętać, że każde przypadkowe spożycie danego alergenu może z powrotem wywołać objawy.

PODSTAWOWE NARZĘDZIA DIAGNOSTYCZNE

Celem postawienia diagnozy należy skonsultować się z lekarzem specjalistą alergologiem, który dokładnie zbierze wywiad oraz zbada dziecko. W przypadku alergii dobrze zebrany wywiad i obserwacje rodziców stanowią główne i najważniejsze narzędzia diagnostyczne. Lekarz może zapytać, jaki pokarm wywołuje reakcję, w jakiej postaci oraz jakie towarzyszą temu objawy. Dodatkowe badania służą dokładnemu postawieniu diagnozy, wykluczeniu nietolerancji niealergicznych oraz poznaniu dokładnego mechanizmu i rodzaju alergii. Należą do nich:

• PUNKTOWE TESTY SKÓRNE Z ALERGENAMI KOMERCYJNYMI:
  Na skórę najczęściej wewnętrznej powierzchni przedramienia nanosi się kroplę z alergenem, a następnie nakłuwa skórę, odczyt wyniku następuje po 15-20 minutach.
• PUNKTOWE TESTY SKÓRNE Z ALERGENAMI NATYWNYMI:

Badanie wygląda analogicznie do tego opisanego wyżej, różnica polega na tym, że test przeprowadza się z użyciem pokarmu odpowiedzialnego za wywołanie reakcji alergicznej, dostarczonego przez rodzica.

• BADANIE STĘŻENIA PRZECIWCIAŁ IGE W SUROWICY KRWI:
  Skierowanych przeciwko określonemu alergenowi pokarmowemu),
• DIAGNOSTYKA OPARTA NA KOMPONENTACH ALERGENOWYCH:
  Jest to badanie krwi, którego wynik pozwala ocenić ryzyko wystąpienia ciężkiej reakcji alergicznej, reakcji krzyżowych oraz przewidywać wynik próby prowokacji pokarmowej. Ze względu na wysoką cenę zaleca się je w szczególnych przypadkach, głównie u osób po epizodach anafilaksji,
• DIETA ELIMINACYJNA:
  W alergii pokarmowej jest to nie tylko kluczowa metoda terapii, ale również metoda diagnostyczna. Po czasowym wyeliminowaniu produktu z diety lekarz może zalecić ponowne jego wprowadzenie. Jeśli wówczas objawy powrócą, jednocześnie będzie to potwierdzenie alergii pokarmowej,
• DOUSTNA PRÓBA PROWOKACJI POKARMOWEJ:
  Polega na podawaniu dziecku małych porcji „podejrzanego” pokarmu w równych odstępach czasu, np. co 30 minut. Jeśli dziecko zje wszystkie porcje i nie rozwiną się objawy, dziecko będzie mogło bezpiecznie spożywać ten pokarm. Jeśli objawy wystąpią lub dziecko nie zje wszystkich zaplanowanych porcji, wprowadzenie pokarmu do diety na stałe nie będzie możliwe. Z uwagi na ryzyko wystąpienia ciężkich reakcji alergicznych, próby takie przeprowadza się w warunkach szpitalnych.

Alergia pokarmowa stanowi duży problem współczesnego społeczeństwa, a nieleczona prowadzi do znacznego obniżenia jakości życia dotkniętych nią dzieci. Może prowadzić do wielu ciężkich powikłań oraz zaburzeń wzrastania, dlatego w przypadku jej podejrzenia należy prawidłowo przeprowadzić diagnostykę, a po potwierdzeniu trzymać się zaleceń lekarza co do diety eliminacyjnej, ponieważ jej nieprzestrzeganie może być bardzo niebezpieczne w skutkach. Podstawową metodą leczenia alergii pokarmowej pozostaje dieta eliminacyjna!

Autorka artykułu: Liliana Klim
Artykuł powstał w ramach wolontariatu w obszarze promocji zdrowia na rzecz Fundacji Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie „O ZDROWIE DZIECKA”. 

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady. Zawarte w nim wskazówki mają na celu pogłębianie wiedzy i świadomości czytelnika, jednak każdorazowe wdrożenie opisanych rozwiązań lub metod powinno być poprzedzone konsultacją ze specjalistą w danej dziedzinie. Tylko indywidualne podejście oraz opinia eksperta zapewnią bezpieczeństwo i adekwatność stosowania się do przedstawionych w artykule zaleceń.