Pierwsze skierowanie dziecka na badanie RTG może wywołać u rodziców wiele pytań. Czy promieniowanie jest bezpieczne? Czy badanie boli? Czy dziecko będzie musiało zostać samo w gabinecie? Czy można jakoś przygotować malucha, żeby zmniejszyć jego stres?

Takie obawy są zupełnie naturalne. Każdy rodzic chce mieć pewność, że decyzje dotyczące zdrowia jego dziecka są podejmowane z najwyższą troską i bezpieczeństwem.

Badanie RTG (rentgenowskie) jest jednym z najczęściej wykonywanych badań obrazowych w medycynie. Od ponad 100 lat pomaga lekarzom rozpoznawać choroby i urazy, a współczesna radiologia wykorzystuje coraz bardziej zaawansowane technologie, które pozwalają uzyskać bardzo dokładny obraz przy zastosowaniu możliwie najmniejszej dawki promieniowania.

Dzięki badaniu RTG lekarz może zobaczyć to, czego nie da się ocenić podczas zwykłego badania – między innymi kości, stawy czy zmiany w obrębie klatki piersiowej. W wielu sytuacjach kilka minut spędzonych w pracowni diagnostycznej dostarcza informacji, które mają ogromne znaczenie dla dalszego leczenia dziecka.

NA POCZĄTEK – TROCHĘ HISTORII BADAŃ RTG

Historia badania RTG zaczęła się od przypadkowego odkryci. W 1895 roku w niemieckim Würzburgu, fizyk Wilhelm Conrad Röntgen prowadził badania nad promieniowaniem powstającym podczas pracy lampy katodowej. Pewnego dnia zauważył niezwykłe zjawisko – znajdujący się w pobliżu ekran pokryty specjalną substancją zaczął świecić, mimo że urządzenie było zasłonięte.

Röntgen odkrył, że ma do czynienia z nieznanym wcześniej rodzajem promieniowania, które potrafi przenikać przez różne materiały. Ponieważ początkowo nie wiedział, czym dokładnie jest to zjawisko, nazwał je promieniowaniem X – od symbolu używanego w matematyce do oznaczania czegoś nieznanego.

Jedno z pierwszych zdjęć wykonanych przy użyciu nowo odkrytych promieni przedstawiało dłoń żony naukowca, Anny Berthy Röntgen. Na fotografii widoczne były kości palców oraz obrączka znajdująca się na palcu. To niezwykłe zdjęcie szybko pokazało światu, że odkrycie może mieć ogromne znaczenie dla medycyny.

Już kilka miesięcy po odkryciu promieni X zaczęto wykorzystywać je do celów medycznych. Lekarze bardzo szybko zauważyli, że dzięki nim można wykrywać złamania kości i zmiany, których wcześniej nie dało się zobaczyć bez ingerencji w ciało pacjenta.

Za swoje odkrycie Wilhelm Conrad Röntgen otrzymał w 1901 roku pierwszą w historii Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki. Co ciekawe, naukowiec nie opatentował swojego odkrycia – uważał, że powinno ono służyć całej ludzkości i być swobodnie wykorzystywane dla dobra pacjentów.

Początki diagnostyki rentgenowskiej nie były jednak tak bezpieczne jak współczesne badania. W pierwszych latach nie znano jeszcze wszystkich zasad ochrony przed promieniowaniem, a aparaty RTG były znacznie mniej precyzyjne niż dzisiejsze urządzenia. Z czasem rozwój technologii, fizyki medycznej i wiedzy o ochronie radiologicznej pozwolił znacząco zwiększyć bezpieczeństwo pacjentów.

Dzisiaj badanie RTG wygląda zupełnie inaczej niż ponad sto lat temu. Nowoczesne aparaty cyfrowe umożliwiają uzyskanie bardzo dokładnych obrazów przy wykorzystaniu niewielkich dawek promieniowania.

Historia RTG pokazuje, jak jedno odkrycie naukowe może zmienić oblicze medycyny. To, co kiedyś wydawało się niemal niemożliwe – zajrzenie do wnętrza ludzkiego ciała bez operacji – dziś jest codziennością i jednym z najważniejszych sposobów pomagania pacjentom.

CZYM JEST BADANIE RTG?

RTG, czyli badanie rentgenowskie, to metoda diagnostyki obrazowej wykorzystująca promieniowanie rentgenowskie (promieniowanie X) do tworzenia obrazów wnętrza organizmu.

Najprościej można wyjaśnić dziecku, że RTG to specjalne zdjęcie środka ciała. Tak jak aparat fotograficzny robi zdjęcie twarzy, zabawki albo krajobrazu, tak aparat RTG pozwala lekarzowi zobaczyć elementy, których normalnie nie jesteśmy w stanie zobaczyć – nie fotografuje skóry czy ubrania, ale znajdujące się głębiej struktury – przede wszystkim kości i niektóre narządy.

Podczas badania promieniowanie przechodzi przez ciało pacjenta. Różne tkanki pochłaniają je w różnym stopniu. Kości, które zawierają dużo wapnia i są bardzo gęste, zatrzymują więcej promieniowania niż tkanki miękkie, dlatego na zdjęciu RTG są widoczne jako jasne obszary. Powietrze znajdujące się w płucach pochłania promieniowanie znacznie słabiej, dlatego struktury klatki piersiowej wyglądają inaczej.

Powstały obraz jest analizowany przez lekarza radiologa, który ocenia, czy widoczne są nieprawidłowości wymagające dalszego postępowania.

DLACZEGO LEKARZ ZLECA DZIECKU BADANIE RTG?

Badanie RTG nie jest wykonywane rutynowo ani „na wszelki wypadek”. Lekarz kieruje na takie badanie wtedy, gdy uzyskany obraz może pomóc w postawieniu diagnozy lub wyborze odpowiedniego leczenia.

Najczęstsze wskazania do wykonania RTG u dzieci obejmują:

• podejrzenie uszkodzenia kości po urazie,
• ocenę stanu kości po uszkodzeniu i kontrolę procesu gojenia,
• diagnostykę ortodontyczną,
• diagnostykę niektórych chorób płuc,
• ocenę wad postawy i wybranych problemów ortopedycznych,
• podejrzenie obecności ciała obcego w organizmie,
• kontrolę wybranych chorób przewlekłych.

Decyzja o wykonaniu badania zawsze powinna być poprzedzona oceną lekarza, który bierze pod uwagę zarówno objawy dziecka, jak i potencjalną korzyść diagnostyczną.

CZY BADANIE RTG JEST BEZPIECZNE DLA DZIECKA?

Badanie RTG wykonane ze wskazań medycznych i zgodnie z zasadami ochrony radiologicznej jest uznawane za bezpieczne.

Warto jednak wiedzieć, że promieniowanie rentgenowskie należy do promieniowania jonizującego. Oznacza to, że ma ono energię wystarczającą do wywołania zmian na poziomie komórkowym. Z tego powodu w medycynie stosuje się zasadę uzasadnienia i optymalizacji – badanie wykonuje się tylko wtedy, gdy jest potrzebne, a dawka promieniowania powinna być tak mała, jak to możliwe przy zachowaniu odpowiedniej jakości obrazu.

U dzieci jest to szczególnie ważne, ponieważ organizm dziecka nadal się rozwija, a młode tkanki są bardziej wrażliwe na działanie promieniowania niż tkanki osoby dorosłej.

Dlatego w radiologii dziecięcej stosuje się specjalne zasady:

• dobiera się parametry urządzenia do wieku i masy ciała dziecka,
• wykonuje się wyłącznie niezbędne zdjęcia,
• unika się powtarzania badań, jeśli nie jest to konieczne,
• stosuje się nowoczesne aparaty cyfrowe,
• personel przestrzega zasad ochrony radiologicznej.

Jedną z najważniejszych zasad ochrony radiologicznej jest zasada ALARA (ang. As Low As Reasonably Achievable), czyli „tak nisko, jak jest to rozsądnie możliwe”. Oznacza ona, że podczas badania należy zastosować najmniejszą dawkę promieniowania, która pozwoli uzyskać obraz wystarczająco dobry do oceny lekarskiej.

JAK WYGLĄDA BADANIE RTG?

Promieniowania rentgenowskiego nie można zobaczyć, usłyszeć ani poczuć. Samo wykonanie zdjęcia RTG nie powoduje bólu ani żadnego odczucia ze strony dziecka. Podczas badania nie ma ukłucia, nacinania skóry ani kontaktu aparatu z ciałem, który mógłby powodować dyskomfort.

Choć dokładny przebieg zależy od tego, jaka część ciała jest badana, większość badań RTG wygląda podobnie. Badanie RTG można podzielić na trzy etapy:

• PRZYGOTOWANIE

Przed badaniem personel medyczny pracowni badań RTG wyjaśnia dziecku i rodzicowi, co będzie się działo. Dziecko może zostać poproszone o zdjęcie części ubrania, biżuterii, spinek lub innych metalowych elementów, które mogłyby przeszkodzić w uzyskaniu prawidłowego obrazu.

• UŁOŻENIE DZIECKA PRZY APARACIE DO BADANIA

Zgodnie z instrukcją personelu medycznego pracowni badań RTG dziecko przyjmuje odpowiednią pozycję – stojącą, siedzącą lub leżącą przy aparacie RTG. Dziecko jest dokładnie instruowane, gdzie należy się ustawić i jak długą chwilę powinno pozostać bez ruchu.

• WYKONANIE ZDJĘCIA

Samo wykonanie zdjęcia trwa bardzo krótko. Dziecko pozostaje wówczas przez chwilę nieruchomo przed aparatem RTG. W przypadku badania klatki piersiowej starsze dziecko może zostać poproszone o nabranie powietrza i krótkie wstrzymanie oddechu. Po wykonaniu zdjęcia badanie jest zakończone. Samo wykonanie zdjęcia zajmuje zwykle kilka sekund. Cała wizyta w pracowni trwa najczęściej od kilku do kilkunastu minut.

JAK WYGLĄDA BADANIE RTG U NIEMOWLĘCIA?

Wykonywanie badań obrazowych u niemowląt i najmłodszych dzieci wymaga szczególnego podejścia. Maluch nie zawsze rozumie polecenia i nie jest w stanie świadomie współpracować, np. pozostać nieruchomo przez kilka sekund.

Nie oznacza to jednak, że badanie jest problematyczne. Personel pracowni RTG jest przygotowany do pracy z najmłodszymi pacjentami. Stosuje odpowiednie techniki ułożenia dziecka, które pozwalają wykonać zdjęcie szybko i bezpiecznie.

W zależności od sytuacji może być potrzebna pomoc rodzica lub opiekuna w utrzymaniu dziecka w odpowiedniej pozycji. Wszystko odbywa się zgodnie z zasadami bezpieczeństwa i ochrony radiologicznej.

CZY RODZIC MOŻE BYĆ OBECNY PODCZAS BADANIA DZIECKA?

Obecność rodzica podczas badania RTG ma dla wielu dzieci ogromne znaczenie. Znajomy głos i bliskość mamy lub taty pomagają zmniejszyć napięcie i strach przed badaniem.

Możliwość przebywania rodzica w pracowni zależy od organizacji pracy danej placówki, rodzaju badania oraz obowiązujących zasad ochrony radiologicznej. Należy pamiętać, że podstawową zasadą jest ograniczenie narażenia osób, które nie muszą znajdować się w pomieszczeniu podczas ekspozycji. Dlatego decyzję zawsze podejmuje personel medyczny, zaś jeżeli obecność rodzica jest możliwa, otrzymuje on odpowiednie zabezpieczenie ochronne.

JAK PRZYGOTOWAĆ DZIECKO DO BADANIA RTG?

Samo badanie RTG jest krótkie i bezbolesne, jednak dla dziecka może być nowym, nieznanym doświadczeniem. To właśnie niepewność często powoduje większy stres niż samo badanie.

Najważniejszą rolą rodzica jest spokojne wyjaśnienie dziecku, co się wydarzy. Nie warto używać zbyt skomplikowanych medycznych określeń. Dla małego dziecka wystarczy prosta informacja, zaś starszym dzieciom można wyjaśnić więcej – między innymi to, dlaczego badanie jest potrzebne i jak działa aparat.

Dzieci często boją się tego, czego nie znają, a wiedza pomaga im odzyskać poczucie kontroli. Dlatego w przygotowaniu dziecka do badania mogą pomóc rozmowa przed badaniem, zabawa w lekarza i pacjenta, pokazanie zdjęcia aparatu RTG, ćwiczenie (przez zabawę) spokojnego leżenia lub stania przez kilka sekund.

Warto także pamiętać, że dzieci bardzo dobrze wyczuwają emocje dorosłych. Spokojny i pewny siebie rodzic daje dziecku sygnał, że sytuacja jest bezpieczna.

W przypadku standardowego badania RTG najczęściej nie ma potrzeby, aby dziecko było na czczo przed badaniem. Wyjątkiem są sytuacje, gdy badanie jest częścią szerszej procedury diagnostycznej lub wymaga specjalnego przygotowania. W takim przypadku rodzic otrzyma wcześniej szczegółowe informacje.

PRZYGOTUJ DZIECKO DO BADANIA RTG Z BOHATERAMI TOY STORY

Disney od lat wspiera szpitale dziecięce na całym świecie, prowadząc długofalowe działania na rzecz poprawy doświadczenia najmłodszych pacjentów. Poprzez wyjątkowe grafiki ścienne z postaciami Disneya, dostęp do Disney+ oraz inne formy wsparcia, pomaga szpitalom w tworzeniu bardziej przyjaznego i mniej stresującego środowiska leczenia.
W 2026 roku, z okazji premiery „Toy Story 5” bohaterowie filmu zawitali na dziecięce oddziały radiologii – specjalnie zaprojektowane zdjęcia rentgenowskie z postaciami z Toy Story mają za zadanie pomóc młodym pacjentom lepiej zrozumieć przebieg badania a w konsekwencji obniżyć lęk przed takim badaniem. Znane i lubiane postaci takie jak Chudy, Buzz czy Jessie wspierają personel medyczny w budowaniu dialogu z młodym pacjentem i pomagają budować komfort emocjonalny najmłodszych pacjentów.

RTG A INNE BADANIA OBRAZOWE

Rodzice często pytają, dlaczego lekarz wybrał właśnie RTG, a nie inne badanie obrazowe. Dzieje się tak dlatego, że każda metoda diagnostyczna ma swoje zastosowanie i pozwala ocenić inne struktury organizmu.

• BADANIE RTG

Badanie to szczególnie dobrze sprawdza się w diagnostyce kości i klatki piersiowej: złamań, zmian kostnych, urazów i części chorób płuc. Jest szybkie, szeroko dostępne i często stanowi pierwsze badanie wykonywane po urazach.

• BADANIE USG

Ultrasonografia wykorzystuje fale ultradźwiękowe, a nie promieniowanie rentgenowskie. U dzieci jest bardzo często stosowana, ponieważ jest bezpieczna i może być wykonywana wielokrotnie. USG pozwala ocenić między innymi: jamę brzuszną, narządy wewnętrzne, mięśnie, niektóre stawy i tkanki miękkie.

• BADANIE MRI

Rezonans magnetyczny wykorzystuje silne pole magnetyczne i fale radiowe. Pozwala bardzo dokładnie ocenić m.in.: mózg, rdzeń kręgowy, mięśnie, więzadła i tkanki miękkie.

Badanie to trwa dłużej niż RTG i wymaga pozostania w bezruchu, dlatego u najmłodszych dzieci czasami konieczne jest zastosowanie znieczulenia.

• BADANIE TK

Tomografia komputerowa również wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie, ale pozwala uzyskać bardzo szczegółowe obrazy przekrojowe. U dzieci wykonuje się ją wtedy, gdy istnieją konkretne wskazania, ponieważ dawka promieniowania jest większa niż podczas klasycznego badania RTG. O wyborze badania zawsze decyduje lekarz, kierując się przede wszystkim tym, która metoda najlepiej odpowie na pytanie diagnostyczne.

Bibliografia

1. Cieszanowski A., Bekiesińska-Figatowska M. (red.). Radiologia. Diagnostyka obrazowa. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2022.
2. Krajowe Centrum Ochrony Radiologicznej w Ochronie Zdrowia (KCORwOZ).
   Materiały dotyczące ochrony radiologicznej pacjenta oraz zasad kierowania na badania obrazowe. Dostęp online: https://www.kcor.gov.pl/
3. Krajowe Centrum Ochrony Radiologicznej w Ochronie Zdrowia/ iRefer Polska/, System wspomagania decyzji klinicznych w zakresie diagnostyki obrazowej.
   Dostęp online: https://pl.irefer.org.uk/
4. Polskie Lekarskie Towarzystwo Radiologiczne, Radiologia w Polsce. Dostęp online: https://pltr.pl/
5. Medyczni.org, Zasady ochrony radiologicznej w kontekście małego pacjenta. Dostęp online: https://medyczni.org/zasady-ochrony-radiologicznej-w-kontekscie-malego-pacjenta/

Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie stanowi profesjonalnej porady. Zawarte w nim wskazówki mają na celu pogłębianie wiedzy i świadomości czytelnika, jednak każdorazowe wdrożenie opisanych rozwiązań lub metod powinno być poprzedzone konsultacją ze specjalistą w danej dziedzinie. Tylko indywidualne podejście oraz opinia eksperta zapewnią bezpieczeństwo i adekwatność stosowania się do przedstawionych w artykule zaleceń.